كاريز، شاهكار تمدن کهن ايراني
تكوين تمدن در ايران، در پيوند با كاريز است، پيوندي كه چند هزار سال تداوم داشته و ميان اقتصاد، تاريخ و جغرافياي ايران پيوند سه گانه برقرار كرده است.
ايران را صاحب تمدن كاريزي و مهمترين سرزمين داراي قنات در جهان مي‌دانند. در كرانه‌هاي كوير ايران و در دامنه كوه‌ها، كوهپايه‌ها روي سفره‌هاي زيرزميني، كوره‌ها و ميله‌هاي قنات آب و آباداني را به ايرانيان هديه داده‌اند. قنات عامل مهم تداوم جامعه ايراني بوده است. اين نظام آبرساني داراي روش‌هاي مهندسي دقيق و حضوري چند جانبه در جامعه است كه مي‌توان آن را از شاهكارهاي تمدن ايراني به حساب آورد.
مصري‌ها از زمان ورود داريوش به مصر از مقني‌هاي ايراني آموختند تا اين روش را جايگزين روش‌هاي سخت ديگر براي تامين آب كشور خشكشان كنند.
مقني‌ها همراه داريوش به مصر رفتند تا حفر قنات را به آنان آموزش دهند. براي نخستين بار مورخ و ايران‌شناس آلماني، والتر هينس متوجه اين مسئله شد.
بسياري از دانشمندان كاريزهاي ايران را از عجايب دنيا مي‌دانند. پديده‌اي كه از ذهن خلاق و انديشه ايرانيان باستان برخاسته است.
پس از هخامنشيان در دوره‌هاي بعدي نيز فناوري احداث قنات توسط ايرانيان به ساير كشورها منتقل شد. بحرين، عمان و عربستان از جمله اين مناطق هستند.
چيني‌ها وجود قنوات را كه طول آن در كشورشان به 2500 كيلومتر مي‌رسد، شكوهي مي‌دانند كه عظمت آن كم از ديوار چين نيست. آنان فن احداث قنات را در قرن هيجدهم از ايراني‌ها اقتباس كردند.
اين در حالي است كه طول قنوات ايران 160 برابر چين بوده و با هزاران سال قدمت قريب به 400 هزار كيلومتر طول دارد.
براساس آثار به دست آمده، نخستين اثري كه از تامين آب يك سكونتگاه بوسيله قنات بر جاي مانده متعلق به كتيبه‌هاي سارگون در فاصله (722 ـ 705 ق. م) براساس ديگر شواهد تمدن‌هاي 5000 ساله شهر سوخته و نيز هگمتانه از قنات بهره‌مند بودند.
بعضي از پادشاهان هخامنشي براي توسعه قنوات در قلمرو وسيع امپراطوري خود تلاش زيادي كردند. در زمـان اين سلسله كساني كه مي‌توانستند با استحصال آبهاي زيرزميني اراضي بايري را به زير كشت و زرع ببرند تا پنج نسل مي‌توانستند از منافع آن اراضي استفاده كنند بدون اينكه مالياتي پرداخت كنند.
ظاهراً خانه‌اي كه منجر به ابداع و پيدايش قنات در ايران شد اولين بار در شمال غربي ايران در مرز ايران و تركيه البته نه براي حفر قنات و استفاده از آن در نقاط پايين دست، بلكه براي خروج و انتقال آب از معادن مس يا سرب بوده است.
ولي به زودي مشخص شد اين شيوه مي‌تواند در تامين آب زراعي در مناطقي كه از رودخانه دور و ميزان نزولات آسماني در آن مناطق كم است مفيد باشد.
دكتر جواد صفي‌نژاد كه در زمينه قنات تحقيقات زيادي انجام داده است، فرضيه پيدايش اولين قنات‌ها را در شمال غرب ايران كه حدود 700 ميليمتر بارندگي سالانه دارد و خيلي از محصولات به صورت ديم كشت مي‌شود، بعيد مي‌داند.
اين محقق عقيده دارد احتمالاً اولين قنات‌ها در نقاطي مثل يزد و مناطق خشك ديگر كه بارندگي كم و كشاورزي بدون استفاده از آبهاي زيرزميني مقدور نبوده ابداع شده است.
گرچه قنات مانند هر ابداع و اختراع ديگري به مرور در بسياري از نقاط جهان اشاعه يافت و تاكنون آثار آن در بيش از 43 كشور از كشورهاي جهان شناخته شده است. ولي همه آنها مستقيم و غيرمستقيم حفر قنات را از ايرانيان آموخته‌اند و براساس آماري كه يونسكو ارائه داده حدود يك پنجم قنوات موجود جهان در ايران قرار دارد.
برخي از نويسندگان و مورخان، قنات را در شمار عجايب هفتگانه جهان مي‌پندارند و جالب اينكه اين شاهكار به جاي مانده از نسل‌هاي گذشته برخلاف ساير آثار كه كارايي خود را از دست داده‌اند، هنوز پا برجا هستند و به جرات مي‌توان گفت كه تداوم زندگي و توليد در بسياري از مناطق ايران به لطف وجود اين سازه‌هاي عظيم پايدار مانده است.
گرچه صدور حكم قطعي درباره تعداد، مشخصات، قدمت و عظمت قنات‌هاي ايران هنوز زود به نظر مي‌رسد و احتمالاً عرصه‌هاي ناشناخته در اين زمينه فراوان است ولي تحقيقات اوليه نشان مي‌دهد كه بعضي از قنوات در ايران به تنهايي خود يك اسطوره را در ذهن تداعي مي‌كند. قنات در حوزه اقتصاد يكي از مهمترين تاسيسات زيربنايي بي‌بديل و ارمغان ايرانيان به تمدن بشري است. مثلاً براي بعضي از قنوات مثل قنات بيدخت در گناباد مادر چاهي با عمق بيشتر از 400 ذرع ذكر مي‌كنند، طول قنات يعقوبي يزد كه قدمتي 900 ساله دارد نزديك به 13 فرسنگ يعني حدود 80 كيلومتر و عمق مادر چاه آن بيش از 100 متر است. طول قنات دولت‌آباد يزد يعني فاصله بين مادر چاه تا مظهر قنات حدود 50 كيلومتر برآورد شده است، ميزان آب قنات معروف شاهرود 250 ليتر در ثانيه است [برخي آب اين قنات را تا 900 ليتر در ثانيه ذكر كرده‌اند». در حال حاضر عميق‌ترين قنات ايران قنات قصبه گناباد گزارش شده است. كه عمق مادر چاه آن 430 متر، طول قنات 33 كيلومتر و تعداد حلقه چاه‌ها 740 ميله كه در دوره هخامنشيان و يا قبل از آن حفر شده است. طبق محاسبات برآورد شده است كه 65 هزار تن معادل 3250 كاميون خاك و سنگ براي حفر مادرچاه، ميله چاه‌ها و كوره چاه سراسري توسط كارگران و مقنيان تخليه شده است كه جابه‌جايي اين حجم خاك بدون ترديد كمتر از عظمت اهرام مصر نيست. قنات قصبه به عنوان عميق‌ترين قنات دنيا ميراث فرهنگي و تمدني عظيمي است و بدون شك يكي از عجايب تمدن بشري بشمار مي‌رود.
پرآب‌ترين قنات ايران قنات اكبرآباد فسا و عجيب‌ترين نيز قنات دو طبقه مون اردستان است. طولاني‌ترين قنات نيز «قنات زارچ» با طول 100 كيلومتر است.
گفتني است، ميانگين بارندگي در مناطقي كه بهره‌برداري وسيعي از قنات مي‌شود، حدود 150 ميليمتر در سال است و رودخانه‌هاي پرآبي در اين مناطق وجود ندارد. در نتيجه براي استحصال آب زيرزميني از قنات استفاده مي‌شود. به همين خاطر تعداد كل قنات‌هاي كشور به 36 هزار رشته بالغ مي‌شود كه اين تعداد سالانه حدود 8 ميليارد و 200 ميليون مترمكعب آبدهي دارند كه حدود 11 درصد از برداشت منابع آب زيرزميني بدون صرف انرژي و هزينه و 14 درصد از توليد محصولات كشاورزي را شامل مي‌شود.
علي اصغر سمسار يزدي، مدير مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي مي‌افزايد: ايرانيان خالق و صادر‌كننده حفر قنات در دنيا هستند كه اين سازه آبي نمونه بارز خلاقيت و ذوق انساني است و از اين جهت قابليت ثبت در فهرست آثار جهاني را دارد. ما در حال تهيه پرونده‌هاي ثبتي آنها هستيم تا علاوه بر ثبت در فهرست ملي، پرونده كاملي براي ارائه به يونسكو نيز آماده شود و تاكنون 10 رشته از اين قنات‌ها انتخاب شده‌اند كه به زودي قرار است تعداد آنها به 12 رشته برسد.
به گفته وي، قنات‌هاي قصبه گناباد، ابراهيم‌آباد اراك، وزوان ميمه اصفهان، مون اردستان، زارچ يزد، ده نو حسن‌آباد يزد و جوپار كرمان؛ هفت قناتي هستند كه قرار است پرونده ثبتي آنها تهيه شود.
وي درباره اينكه آيا هنوز هم حفر قنات در ايران رايج است، مي‌گويد: «حفر قنات نيز مانند حفر چاه در مناطق ممنوعه‌اي كه توسط وزارت نيرو تعيين مي‌شوند، قدغن است چرا كه سطح آب در اين مناطق بسيار پايين است.»
مدير مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي در مورد برهم خوردن توازن منابع آبهاي زير زميني مي‌گويد: يكي از دستاوردهاي دنياي غرب براي ما ايراني‌ها كه مدت سه هزار سال از تكنولوژي حفر قنات براي تامين آب خود استفاده مي‌كرديم، ورود پمپ آب بود. از طريق پمپ اين امكان به وجود آمد تا آبهاي زيرزميني با حفر چاه‌هاي عميق بيش از حد مجاز استخراج شده و بدين‌ترتيب سفره‌هاي آب زيرزميني تهديد شود و مناطقي با عنوان مناطق ممنوعه تعريف شود كه در آن امكان حفر چاه يا قنات وجود نداشته باشد.
قنات‌ها؛ زاهروهاي افقي هستند كه سيستم زه‌كشي آبهاي زيرزميني را برعهده دارند و امكان برداشت آب پايين‌تر از سطح راهروي آنها وجود ندارد. به همين خاطر در گذشته دشت‌ها در تعادل بودند ولي تكنولوژي و مدرنيته تعادل را به هم زد به همين دليل در گذشته افت سطح آبهاي زيرزميني معنا نداشت.
گفتني است مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي، اولين مركز بين‌المللي در ايران و يگانه مركز بين‌المللي در زمينه قنات و سازه‌هاي تاريخي آب در جهان است كه با همكاري يونسكو تشكيل شده است.
در حال حاضر سالانه 72 ميليارد مترمكعب آب از منابع زيرزميني ايران استحصال مي‌شود كه حدود 8 ميليارد مترمكعب از اين رقم سهم قنوات است.
استان خراسان رضوي بيشترين تعداد قنات را دارد و قنات‌هاي استان يزد از نظر تكنولوژي و فناوري سرآمد قنات‌هاي كشور است.
به اين نكته بايد توجه داشت: با تلاش وزارت جهاد كشاورزي طرح ملي احيا و مرمت و لايروبي قنوات در دستور كار قرار گرفته و از سال 1377 تاكنون ضمن اختصاص رديف اعتباري ويژه براي آن، در دست اجرا و انجام است. چنانكه پارسال 2207 رشته قنات در كشور احيا و مرمت و لايروبي شده است كه از اين ميزان 221 ميليون مترمكعب آب استحصال مي‌شود.
برخلاف سدها كه نياز گستره‌هاي بسيار محدود و دور از هم را رفع مي‌كنند قنات در همه جا به ويژه آنجا كه به آب نياز است، وجود دارند.
از سوي ديگر ايجاد رونق اقتصادي، توسعه پايدار و اشتغالزايي، سازگاري با محيط زيست، سازگاري با فرهنگ بومي بهره‌برداران و سادگي تكنولوژي قنات‌ها و همچنين داشتن راندمان آبياري بسيار بالا به دليل مشاركت داشتن خود بهره‌برداران در احداث، نگهداري و بهره‌برداري از آن نيز ويژگي‌هاي قنات‌ها در كشور را نشان مي‌دهند و همه اين نكات و ويژگي‌هاي خاص قنات بيانگر اهميت توجه به احياء و مرمت و لايروبي قنوات است تا در شرايط بحراني خشكسالي بتوان از اين گنجينه‌هاي كشور براي كاهش بحران استفاده بهينه كرد.
آنچه مسلم است در دوران اخير روز به روز از تعداد قنات‌ها كاسته مي‌شود و در مدتي كمتر از يك ربع قرن با از دست دادن بيش از 20 هزار قنات كه مجموع آنها به بيش از 100 هزار كيلومتر مي‌رسد، موقعيت شيوه توليدي آب توسط قنات در مقايسه با ساير شيوه‌هاي توليد‌كننده آب (سد و چاه) بسيار تضعيف شده است.
در شرايطي كه ميزان بارندگي در كل كشور و به همراه تبخير شديد، فقدان آبهاي سطحي (رودخانه‌هاي دايمي)، فرهنگ مصرفي ناكارا شرايطي را به وجود آورده كه مردم اين مرز و بوم هنوز از تامين آب مورد نياز در مضيقه قرار دارند. گرايش‌هاي موجود در سياست‌گذاري تامين منابع آب، تمامي توجه خود را مصروف احداث سد و چاه كرده است. اولي توسط دولت از طريق ساختن سد براي افزايش آبهاي سطحي و دومي توسط بخش خصوصي براي بهره‌برداري سريع از آبهاي زيرزميني از طريق احداث چاه‌هاي عميق و نيمه عميق.
محمد داودبيگي
codex03x
page17
ايران را صاحب تمدن كاريزي و مهمترين سرزمين داراي قنات در جهان مي‌دانند. در كرانه‌هاي كوير ايران و در دامنه كوه‌ها، كوهپايه‌ها روي سفره‌هاي زيرزميني، كوره‌ها و ميله‌هاي قنات آب و آباداني را به ايرانيان هديه داده‌اند. قنات عامل مهم تداوم جامعه ايراني بوده است. اين نظام آبرساني داراي روش‌هاي مهندسي دقيق و حضوري چند جانبه در جامعه است كه مي‌توان آن را از شاهكارهاي تمدن ايراني به حساب آورد.
مصري‌ها از زمان ورود داريوش به مصر از مقني‌هاي ايراني آموختند تا اين روش را جايگزين روش‌هاي سخت ديگر براي تامين آب كشور خشكشان كنند.
مقني‌ها همراه داريوش به مصر رفتند تا حفر قنات را به آنان آموزش دهند. براي نخستين بار مورخ و ايران‌شناس آلماني، والتر هينس متوجه اين مسئله شد.
بسياري از دانشمندان كاريزهاي ايران را از عجايب دنيا مي‌دانند. پديده‌اي كه از ذهن خلاق و انديشه ايرانيان باستان برخاسته است.
پس از هخامنشيان در دوره‌هاي بعدي نيز فناوري احداث قنات توسط ايرانيان به ساير كشورها منتقل شد. بحرين، عمان و عربستان از جمله اين مناطق هستند.
چيني‌ها وجود قنوات را كه طول آن در كشورشان به 2500 كيلومتر مي‌رسد، شكوهي مي‌دانند كه عظمت آن كم از ديوار چين نيست. آنان فن احداث قنات را در قرن هيجدهم از ايراني‌ها اقتباس كردند.
اين در حالي است كه طول قنوات ايران 160 برابر چين بوده و با هزاران سال قدمت قريب به 400 هزار كيلومتر طول دارد.
براساس آثار به دست آمده، نخستين اثري كه از تامين آب يك سكونتگاه بوسيله قنات بر جاي مانده متعلق به كتيبه‌هاي سارگون در فاصله (722 ـ 705 ق. م) براساس ديگر شواهد تمدن‌هاي 5000 ساله شهر سوخته و نيز هگمتانه از قنات بهره‌مند بودند.
بعضي از پادشاهان هخامنشي براي توسعه قنوات در قلمرو وسيع امپراطوري خود تلاش زيادي كردند. در زمـان اين سلسله كساني كه مي‌توانستند با استحصال آبهاي زيرزميني اراضي بايري را به زير كشت و زرع ببرند تا پنج نسل مي‌توانستند از منافع آن اراضي استفاده كنند بدون اينكه مالياتي پرداخت كنند.
ظاهراً خانه‌اي كه منجر به ابداع و پيدايش قنات در ايران شد اولين بار در شمال غربي ايران در مرز ايران و تركيه البته نه براي حفر قنات و استفاده از آن در نقاط پايين دست، بلكه براي خروج و انتقال آب از معادن مس يا سرب بوده است.
ولي به زودي مشخص شد اين شيوه مي‌تواند در تامين آب زراعي در مناطقي كه از رودخانه دور و ميزان نزولات آسماني در آن مناطق كم است مفيد باشد.
دكتر جواد صفي‌نژاد كه در زمينه قنات تحقيقات زيادي انجام داده است، فرضيه پيدايش اولين قنات‌ها را در شمال غرب ايران كه حدود 700 ميليمتر بارندگي سالانه دارد و خيلي از محصولات به صورت ديم كشت مي‌شود، بعيد مي‌داند.
اين محقق عقيده دارد احتمالاً اولين قنات‌ها در نقاطي مثل يزد و مناطق خشك ديگر كه بارندگي كم و كشاورزي بدون استفاده از آبهاي زيرزميني مقدور نبوده ابداع شده است.
گرچه قنات مانند هر ابداع و اختراع ديگري به مرور در بسياري از نقاط جهان اشاعه يافت و تاكنون آثار آن در بيش از 43 كشور از كشورهاي جهان شناخته شده است. ولي همه آنها مستقيم و غيرمستقيم حفر قنات را از ايرانيان آموخته‌اند و براساس آماري كه يونسكو ارائه داده حدود يك پنجم قنوات موجود جهان در ايران قرار دارد.
برخي از نويسندگان و مورخان، قنات را در شمار عجايب هفتگانه جهان مي‌پندارند و جالب اينكه اين شاهكار به جاي مانده از نسل‌هاي گذشته برخلاف ساير آثار كه كارايي خود را از دست داده‌اند، هنوز پا برجا هستند و به جرات مي‌توان گفت كه تداوم زندگي و توليد در بسياري از مناطق ايران به لطف وجود اين سازه‌هاي عظيم پايدار مانده است.
گرچه صدور حكم قطعي درباره تعداد، مشخصات، قدمت و عظمت قنات‌هاي ايران هنوز زود به نظر مي‌رسد و احتمالاً عرصه‌هاي ناشناخته در اين زمينه فراوان است ولي تحقيقات اوليه نشان مي‌دهد كه بعضي از قنوات در ايران به تنهايي خود يك اسطوره را در ذهن تداعي مي‌كند. قنات در حوزه اقتصاد يكي از مهمترين تاسيسات زيربنايي بي‌بديل و ارمغان ايرانيان به تمدن بشري است. مثلاً براي بعضي از قنوات مثل قنات بيدخت در گناباد مادر چاهي با عمق بيشتر از 400 ذرع ذكر مي‌كنند، طول قنات يعقوبي يزد كه قدمتي 900 ساله دارد نزديك به 13 فرسنگ يعني حدود 80 كيلومتر و عمق مادر چاه آن بيش از 100 متر است. طول قنات دولت‌آباد يزد يعني فاصله بين مادر چاه تا مظهر قنات حدود 50 كيلومتر برآورد شده است، ميزان آب قنات معروف شاهرود 250 ليتر در ثانيه است [برخي آب اين قنات را تا 900 ليتر در ثانيه ذكر كرده‌اند». در حال حاضر عميق‌ترين قنات ايران قنات قصبه گناباد گزارش شده است. كه عمق مادر چاه آن 430 متر، طول قنات 33 كيلومتر و تعداد حلقه چاه‌ها 740 ميله كه در دوره هخامنشيان و يا قبل از آن حفر شده است. طبق محاسبات برآورد شده است كه 65 هزار تن معادل 3250 كاميون خاك و سنگ براي حفر مادرچاه، ميله چاه‌ها و كوره چاه سراسري توسط كارگران و مقنيان تخليه شده است كه جابه‌جايي اين حجم خاك بدون ترديد كمتر از عظمت اهرام مصر نيست. قنات قصبه به عنوان عميق‌ترين قنات دنيا ميراث فرهنگي و تمدني عظيمي است و بدون شك يكي از عجايب تمدن بشري بشمار مي‌رود.
پرآب‌ترين قنات ايران قنات اكبرآباد فسا و عجيب‌ترين نيز قنات دو طبقه مون اردستان است. طولاني‌ترين قنات نيز «قنات زارچ» با طول 100 كيلومتر است.
گفتني است، ميانگين بارندگي در مناطقي كه بهره‌برداري وسيعي از قنات مي‌شود، حدود 150 ميليمتر در سال است و رودخانه‌هاي پرآبي در اين مناطق وجود ندارد. در نتيجه براي استحصال آب زيرزميني از قنات استفاده مي‌شود. به همين خاطر تعداد كل قنات‌هاي كشور به 36 هزار رشته بالغ مي‌شود كه اين تعداد سالانه حدود 8 ميليارد و 200 ميليون مترمكعب آبدهي دارند كه حدود 11 درصد از برداشت منابع آب زيرزميني بدون صرف انرژي و هزينه و 14 درصد از توليد محصولات كشاورزي را شامل مي‌شود.
علي اصغر سمسار يزدي، مدير مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي مي‌افزايد: ايرانيان خالق و صادر‌كننده حفر قنات در دنيا هستند كه اين سازه آبي نمونه بارز خلاقيت و ذوق انساني است و از اين جهت قابليت ثبت در فهرست آثار جهاني را دارد. ما در حال تهيه پرونده‌هاي ثبتي آنها هستيم تا علاوه بر ثبت در فهرست ملي، پرونده كاملي براي ارائه به يونسكو نيز آماده شود و تاكنون 10 رشته از اين قنات‌ها انتخاب شده‌اند كه به زودي قرار است تعداد آنها به 12 رشته برسد.
به گفته وي، قنات‌هاي قصبه گناباد، ابراهيم‌آباد اراك، وزوان ميمه اصفهان، مون اردستان، زارچ يزد، ده نو حسن‌آباد يزد و جوپار كرمان؛ هفت قناتي هستند كه قرار است پرونده ثبتي آنها تهيه شود.
وي درباره اينكه آيا هنوز هم حفر قنات در ايران رايج است، مي‌گويد: «حفر قنات نيز مانند حفر چاه در مناطق ممنوعه‌اي كه توسط وزارت نيرو تعيين مي‌شوند، قدغن است چرا كه سطح آب در اين مناطق بسيار پايين است.»
مدير مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي در مورد برهم خوردن توازن منابع آبهاي زير زميني مي‌گويد: يكي از دستاوردهاي دنياي غرب براي ما ايراني‌ها كه مدت سه هزار سال از تكنولوژي حفر قنات براي تامين آب خود استفاده مي‌كرديم، ورود پمپ آب بود. از طريق پمپ اين امكان به وجود آمد تا آبهاي زيرزميني با حفر چاه‌هاي عميق بيش از حد مجاز استخراج شده و بدين‌ترتيب سفره‌هاي آب زيرزميني تهديد شود و مناطقي با عنوان مناطق ممنوعه تعريف شود كه در آن امكان حفر چاه يا قنات وجود نداشته باشد.
قنات‌ها؛ زاهروهاي افقي هستند كه سيستم زه‌كشي آبهاي زيرزميني را برعهده دارند و امكان برداشت آب پايين‌تر از سطح راهروي آنها وجود ندارد. به همين خاطر در گذشته دشت‌ها در تعادل بودند ولي تكنولوژي و مدرنيته تعادل را به هم زد به همين دليل در گذشته افت سطح آبهاي زيرزميني معنا نداشت.
گفتني است مركز بين‌المللي قنات و سازه‌هاي تاريخي آبي، اولين مركز بين‌المللي در ايران و يگانه مركز بين‌المللي در زمينه قنات و سازه‌هاي تاريخي آب در جهان است كه با همكاري يونسكو تشكيل شده است.
در حال حاضر سالانه 72 ميليارد مترمكعب آب از منابع زيرزميني ايران استحصال مي‌شود كه حدود 8 ميليارد مترمكعب از اين رقم سهم قنوات است.
استان خراسان رضوي بيشترين تعداد قنات را دارد و قنات‌هاي استان يزد از نظر تكنولوژي و فناوري سرآمد قنات‌هاي كشور است.
به اين نكته بايد توجه داشت: با تلاش وزارت جهاد كشاورزي طرح ملي احيا و مرمت و لايروبي قنوات در دستور كار قرار گرفته و از سال 1377 تاكنون ضمن اختصاص رديف اعتباري ويژه براي آن، در دست اجرا و انجام است. چنانكه پارسال 2207 رشته قنات در كشور احيا و مرمت و لايروبي شده است كه از اين ميزان 221 ميليون مترمكعب آب استحصال مي‌شود.
برخلاف سدها كه نياز گستره‌هاي بسيار محدود و دور از هم را رفع مي‌كنند قنات در همه جا به ويژه آنجا كه به آب نياز است، وجود دارند.
از سوي ديگر ايجاد رونق اقتصادي، توسعه پايدار و اشتغالزايي، سازگاري با محيط زيست، سازگاري با فرهنگ بومي بهره‌برداران و سادگي تكنولوژي قنات‌ها و همچنين داشتن راندمان آبياري بسيار بالا به دليل مشاركت داشتن خود بهره‌برداران در احداث، نگهداري و بهره‌برداري از آن نيز ويژگي‌هاي قنات‌ها در كشور را نشان مي‌دهند و همه اين نكات و ويژگي‌هاي خاص قنات بيانگر اهميت توجه به احياء و مرمت و لايروبي قنوات است تا در شرايط بحراني خشكسالي بتوان از اين گنجينه‌هاي كشور براي كاهش بحران استفاده بهينه كرد.
آنچه مسلم است در دوران اخير روز به روز از تعداد قنات‌ها كاسته مي‌شود و در مدتي كمتر از يك ربع قرن با از دست دادن بيش از 20 هزار قنات كه مجموع آنها به بيش از 100 هزار كيلومتر مي‌رسد، موقعيت شيوه توليدي آب توسط قنات در مقايسه با ساير شيوه‌هاي توليد‌كننده آب (سد و چاه) بسيار تضعيف شده است.
در شرايطي كه ميزان بارندگي در كل كشور و به همراه تبخير شديد، فقدان آبهاي سطحي (رودخانه‌هاي دايمي)، فرهنگ مصرفي ناكارا شرايطي را به وجود آورده كه مردم اين مرز و بوم هنوز از تامين آب مورد نياز در مضيقه قرار دارند. گرايش‌هاي موجود در سياست‌گذاري تامين منابع آب، تمامي توجه خود را مصروف احداث سد و چاه كرده است. اولي توسط دولت از طريق ساختن سد براي افزايش آبهاي سطحي و دومي توسط بخش خصوصي براي بهره‌برداري سريع از آبهاي زيرزميني از طريق احداث چاه‌هاي عميق و نيمه عميق.
محمد داودبيگي
codex03x
page17
+ نوشته شده در پنجشنبه نهم مهر ۱۳۸۸ ساعت 15:47 توسط
|