دسترس

آزمايش‌هاي دوران سالمندي

اگرچه در مقابل پيري نمي‌توان ايستاد، اما سلامت جسم خود را بايد به گونه‌اي حفظ كنيم كه در سنين سالمندي، دچار مشكلات عديده نشويم.

پزشكان توصيه مي‌كنند كه در سنين خاص، هرچند وقت يكبار به پزشك مراجعه كنيم و اجازه دهيم كه او با توجه به وضع بدني و سوابق خانوادگي، سلامت ما را كنترل كند.

برخي از مواردي كه بايد پس از 45 سالگي براي زير نظر گرفتن آنها به پزشك مراجعه كنيم را در پي از نظر مي‌گذرانيم.

ديابت: ابتلا به ديابت و به كارگيري درمان‌هاي نادرست در مواجهه با آن، سبب بروز بيماري‌هاي قلبي عروقي مي‌شود.

با نزديك شدن به سن 45 سالگي به ويژه اگر دچار اضافه وزن هستيد يا سابقه خانوادگي ابتلا به ديابت را داريد بايد به طور منظم به پزشك مراجعه كرده و آزمايش قند خون دهيد. براي انجام اين آزمايش بايد ناشتا باشيد.

فشارخون: كنترل فشارخون تا 40 درصد از خطر ابتلا به سكته مغزي و 16 درصد از خطر ابتلا به حمله قلبي مي‌كاهد. فشارخون بالا از دلايل ابتلا به آلزايمر در سنين سالمندي است. پزشكان توصيه مي‌كنند از 50 سالگي هر شش ماه يك بار به پزشك مراجعه كنيد. دو نفر از هر 10 نفر، پس از 50 سالگي به فشارخون مبتلا مي‌شوند.

چربي خون: افزايش ميزان كلسترول بد (LDL) و تري‌گليسيريد براي قلب و عروق خطرآفرين است. پس از 70 سالگي ـ اگر دچار مشكلات جسمي هستيد ـ هر سال يك بار به پزشك مراجعه كنيد. با يك آزمايش خون ساده ميزان كلسترول خون شما مشخص مي‌شود. در صورت بالا بودن چربي خون، رژيم غذايي و توصيه‌هاي لازم براي كنترل آن به شما داده مي‌شود.

قدرت بينايي: پس از 45 سالگي حتماً سالي يك بار به چشم‌پزشك مراجعه كنيد. پزشكان با انجام يك تست بينايي نزديك و دور و گرفتن فشار چشم، شما را از ضعف بينايي آگاه كرده و در صورت لزوم، عينك يا دارو تجويز مي‌كنند. در صورت بي‌توجهي به اين موضوع، ممكن است به مرور زمان دچار ضعف بينايي، كم‌بيني، نابينايي يا مشكلاتي مانند بيماري آب مرواريد شويد.

سنجش شنوايي: از 50 سالگي به بعد بايد هر دو سال يكبار و پس از 65 سالگي هر سال يكبار به مراكز شنوايي‌سنجي مراجعه كنيد. پزشك متخصص با گرفتن نوار شنوايي، ميزان قدرت شنوايي شما را بر حسب امواج صدا مي‌سنجد.

نوار قلب: پس از 70 سالگي گرفتن نوار قلب ضروري است، به ويژه اگر مي‌خواهيد ورزش كنيد يا دچار ناراحتي‌هايي مانند ديابت، فشارخون، كلسترول بالا و اضافه وزن هستيد يا سيگار مي‌كشيد، براي اين كار پزشك متخصص قلب الكترودهايي را روي پوست سينه شما نصب مي‌كند و آهنگ ضربان قلب‌تان را براي يك دقيقه بررسي مي‌كند. براي بررسي كامل‌تر فعاليت قلب، گاهي از دستگاه‌هاي اكوكارديوگرافي يا كوروناروگرافي استفاده مي‌شود.

وضع تنفس: اين آزمايش براي بررسي ميزان سلامت ريه‌ها و اثبات بود يا نبود سرطان ضروري است. در صورتي كه سالم هستيد، هر سه سال يكبار و در صورتي كه ناراحتي تنفسي داريد، هر سال بايد به پزشك مراجعه كنيد. اين آزمايش براي كساني كه بيش از 20 سال سيگار مي‌كشند، ضروري است. در آزمايش سنجش ظرفيت تنفس بايد در يك دستگاه كوچك با فشار زياد بدميد و در صورت لزوم از ريه شما راديوگرافي مي‌شود.

كنترل ضروري: سلامت دندان‌ها با سلامت قلب، ارتباط مستقيم دارد. بنابراين هر شش ماه يكبار به دندانپزشك مراجعه كنيد.

زماني براي آرامش جسم و روان

افزايش ميزان تولد کودکان و کاهش مرگ و مير انسان‌ها به علت بهبود وضع بهداشتي در چند دهه اخير سبب افزايش تعداد سالمندان شده است. به دنبال افزايش جمعيت سالمندان، روان پزشکان به اهميت توجه به بهداشت رواني آنان و فراهم آوردن امکانات لازم براي ارائه خدمات ويژه در اين زمينه بيشتر پي برده اند. در حال حاضر در کل جهان حدود 410 ميليون نفر بالاي 65 سال وجود دارند که پيش بيني مي‌شود تا 40 سال آينده اين جمعيت دو برابر شود.

سالمندي و پير شدن پديده‌اي شگفت آور است، آن‌چنان شگفت آور که اغلب نمي‌توانيم باور کنيم روزي به سراغ ما خواهد آمد؛ چرا که تحولات دوران جواني به سالمندي آن‌چنان تدريجي است که هيچ گاه اين تحولات قابل حس نيست و سالمندي از ديد اطرافيان واضح‌تر از آن چيزي است که به نظر خود شخص مي‌آيد.

اصطلاحاتي مثل سالمند، سالخورده، پير، مسن، کهنسال و نظاير آن درباره کساني به کار مي‌رود که 65 سال بيشتر از سن آنها گذشته باشد، ولي مرزبندي سنين سالمندي بيشتر براساس قرارداد شکل گرفته است و به طور کل سالمندي يک امر نسبي است.

در واقع سالمندي فرآيندي است که در سه بُعد فيزيولوژيک، روان شناختي و اجتماعي شخص را به سمت پيري مي‌برد، تغييرات ايجاد شده در اين سه بُعد با سرعت‌هاي متفاوتي ايجاد مي‌شود. اگر فردي علي رغم اين که از نظر فيزيولوژيک پير شده است، خودش را از نظر ذهني جوان بداند، پديده غيرمعمولي نيست يا برعکس اگر کسي با چهره جوان همانند پيرها عمل کند نيز غيرمعمول نمي‌نمايد؛ بنابراين جاي شگفتي نيست که اين پديده در برخي افراد زودتر از موعد معمولي و در برخي ديرتر به ظهور رسد.

پس سالمندي پديده‌اي زيستي و طبيعي از رشد انساني است که به صورت عمومي و بسيار تدريجي تمامي موجودات زنده را در بر مي‌گيرد. همه اعضا و جوارح ما با هم َروَندِ مسن شدن را طي مي‌کنند. شکوه از سنگيني گوش، شکايت از تاري ديد، گله از درد مفاصل و ده‌ها رنج و فرياد ديگر همه حکايت از هماهنگي ميان اعضا و مجموعه ساختاري انسان دارد. پس به طور کلي سالمندي نوعي تغيير و سر فرود آوردن در مقابل سير طبيعي و سنت الهي به صورتي هماهنگ است.

متأسفانه در بسياري از جوامع، سالمندي را مترادف با بيماري تلقي مي‌کنند؛ در حالي که سالمندي بيماري نيست بلکه فرآيندي طبيعي است که کسي نمي‌تواند از آن جلوگيري کند. هيچ دليلي براي نگراني از اين پديده وجود ندارد؛ به طوري که با مراقبت مناسب مي‌توان از عمر طولاني لذت برد و پيري سالم و شادي آوري داشت و از هجوم بيماري و ضعف در امان ماند.

درباره طول عمر (LONGEVITY) بايد گفت که بهترين شاخص آن، شاخص خانوادگي است. تقريباً نيمي از افراد بالاي 80 سال، پدران بالاي 80 سال داشته اند. اين عامل تحت کنترل انسان نيست، ولي يک سري عوامل پيش بيني کننده در طول عمر وجود دارد که در کنترل انسان است.از مهمترين آنها مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:

معاينات طبي منظم، مصرف نكردن کافئين و الکل، رضايت شغلي، احساس و تصور خود در نقش نوع دوستانه مفيد از نظر اجتماعي مثل همسر، مشاور، والد و غيره، رژيم غذايي مناسب و ورزش. در کشورهاي صنعتي و پيشرفته مقام سالمندان به ارزش آنها براي اجتماع وابسته است، بنابراين به علت افت کارايي آنها قدر و منزلت آنها نيز کاهش مي‌يابد؛ ولي در جوامعي مثل جامعه ما به سبب اعتقادات فرهنگي و مذهبي مردم و بافت خانوادگي حاکم، سالمندان مورد احترام قرار مي‌گيرند و از اعتبار بالايي برخوردارند.

سن پيري همراه است با تغيير شکل و در بيشتر اوقات از دست دادن نقش اجتماعي قبلي. در بسياري از افراد سالمند تعداد نقش‌هاي موجود در دوره‌هاي قبلي از نظر شغلي، خانوادگي و اجتماعي با افزايش سن رو به کاهش مي‌گذارد، پس افراد سالمند سالم فعاليت‌هاي اجتماعي خود را با مطابقت دادن با محدوديت‌هاي دوره سالمندي تا حد زيادي حفظ مي‌کنند.

گاهي عوامل مداخله گر مثل بيماري جسمي، رواني، مشکلات اقتصادي، مرگ دوستان و عوامل استرس زاي ديگر مانع از ادامه تعامل اجتماعي مي‌شود و اين چرخه معيوب ادامه مي‌يابد.

به طور کلي حفظ تماس با افراد و فعاليت اجتماعي براي سلامت جسمي و رواني حايز اهميت است؛ حتي تماس با افراد جوان مي‌تواند احساس سودمندي و افزايش اعتماد به نفس را در سالمندان به وجود آورد، چرا که سالمندان در طول زندگي خود ارزش‌هاي اجتماعي و فرهنگي را به نسل بعدي منتقل کرده‌اند و هم اکنون مي‌توانند حاصل تلاش يک عمر خود را در ارتباط با آنها بيابند.

امروزه نقش رويدادهاي مهم زندگي و عوامل استرس زاي محيطي و اجتماعي در شکل گيري بيماري‌هاي رواني و تشديد آنها به اثبات رسيده است. بعضي رويدادهاي مهم زندگي مثل بازنشستگي، مسائل اقتصادي و مرگ همسر در سالمندان از اهميت بيشتري برخوردار است و مي‌تواند مستقيماً روي بهداشت رواني آنها تأثير بگذارد.

براي بسياري از افراد، بازنشستگي زماني براي رهايي از مسئوليت‌ها و تعهدات شغلي قبلي و پيگيري زمان تفريح و استراحت و آرامش جسمي و رواني است. براي عده‌اي ديگر به خصوص اگر بازنشستگي با مشکلات اقتصادي و از ميان رفتن اعتماد به نفس همراه شود، زمان استرس است و مي‌تواند همراه با علايم روان پزشکي باشد.

جنبه اقتصادي بازنشستگي هم براي خود سالمند و هم براي جامعه او از اهميت فوق العاده‌اي برخوردار است. در بسياري از سالمندان فقير، نگراني در خصوص پول و چگونگي گذراندن زندگي خود به يک اشتغال ذهني دايم بدل مي‌شود که با کسب لذت آنها در زندگي تداخل دارد. اين نقصان در بنيه مالي، از يک طرف مراقبت جسمي مناسب و درمان اختلالات جسمي را با مشکل روبه رو مي‌کند و از طرف ديگر با ايجاد استرس‌هاي ذهني و از ميان بردن يا تضعيف اعتماد به نفس چرخه معيوب خطرناکي از مسائل رواني را به وجود مي‌آورد.

بازنشستگي اگر به دلخواه و قابل پيش بيني باشد، مي‌تواند توأم با لذت و افزايش اعتماد به نفس شود. در هر حال بايد به اين نکته توجه داشت که يک فرد سالمند بازنشسته در گذشته فردي مفيد و فعال براي جامعه بوده و دين خود را ادا کرده است. از اين نظر بهتر است با او به عنوان يک عضو ارشد در اجتماع برخورد کرد که منبعي از تجارب سال‌هاي کاري است و مي‌تواند بازوي مشاوره‌اي خوبي براي شاغلان جوان باشد نه اين که با او به عنوان فردي غير مفيد و از کار افتاده و خداي نکرده سربار جامعه رفتار کرد. خيلي از اوقات با اشتغال مجدد اين افراد در کارهاي سبک‌تر و به صورت نيمه وقت مي‌توان اعتماد به نفس درهم شکسته سالمندان بازنشسته را ترميم کرد و آنها را از تنهايي در آورد.

عزلت نشيني، علاج پيري نيست. درست است که يک سالمند نمي‌تواند مثل يک جوان تحرک و جنب و جوش داشته باشد، ولي با پذيرفتن ناتواني‌هاي طبيعي خود و به کاربردن توانمندي‌هاي موجود، مي‌تواند غبار افسردگي را از چهره اش پاک کند.

براي رهايي از عوارضي چون تنهايي و افسردگي در سالمندان بازنشسته توصيه مي‌شود علاوه بر تماس بيشتر با اعضاي خانواده، ساعات تنهايي و بيکاري روزانه را با شرکت در اجتماعات مخصوص سالمندان پر کنند. در اين اجتماعات نه فقط ساعات بيکاري فرد سالمند پر مي‌شود؛ بلکه در او احساس مفيد بودن به وجود مي‌آيد و اين باعث بالا بردن و بالا نگهداشتن قدر و منزلت سالمند مي‌شود.

به نظر مي‌رسد در کشور ما نيز با توجه به رشد سريع جمعيت سالمندي و درگيري شغلي خانواده‌هاي جوان تر، نياز به تشکيل باشگاه‌هاي مخصوص سالمندان که در آن اجتماع کنند، بيشتر احساس مي‌شود تا علاوه بر تجمع در محيط‌هاي عمومي مثل پارک، محلي اختصاصي براي خود داشته باشند که علاوه بر ديدار يکديگر و احساس مشترک در توانمندي‌ها و ناتواني‌‌هاي طبيعي توأم با افزايش سن، به فعاليت‌هاي متناسب با آن توانايي‌ها و ناتواني‌ها بپردازند.

براي اين منظور شناخت اعضاي خانواده و در کل اجتماع از محدوديت‌ها و توانمندي‌هاي سالمندان ضروري به نظر مي‌رسد تا علاوه بر درک اين گنجينه‌هاي گرانبها و برخورد مناسب، از تجارب سال‌هاي پربار زندگي آنها بيشتر بهره برند.

سالمندي بهنجار

دکتر آرش ميراب زاده روان پزشک

استاديار دانشگاه علوم بهزيستي و توانبخشي

codex40x

page26

codex24x

page05