گذر زمان در ساعت های آبی
زمان و چگونگي اندازه‌گيري آن موضوعي است كه همواره ذهن بشر را به خود مشغول داشته است و انسان‌ها از قديم در فكر ساختن زابزاري براي اندازه‌گيري زمان بوده‌اند.
در اين مطلب به بررسي ساعت آبي و چگونگي كار كردن و همچنين خاستگاه آن مي‌پردازيم:
در واژه نامه دهخدا، زير واژه ساعت آبي به چنين توضيحاتي برمي‌خوريم:
ساعت آبي، اسبابي است كه به كمك آب مي‌توان وقت را اندازه گرفت. پنگان، گريال، صندوق ساعت، طاس ساعت، ساعت آبي از چندين قرن پيش از ميلاد در چين و ژاپن و جزاير اطراف آن دو کشور رواج داشته است. و آن عبارت بود از ظرفي که در معبر آب جاري و آرامي قرار داده مي‌شد و براي آنکه هميشه سطح آب يکسان ماند و فشارش کم و زياد نشود، آب را بوسيلة منبع يا وسائل ديگري بدان مرتبط مي‌ساختند که به آرامي از سويي وارد و از سوي ديگر بيرون رود. در قسمت زيرين آن سوراخ ريزي قرار مي‌دادند که آب قطره قطره از آن خارج مي‌شد و در مخزن مدرجي مي‌ريخت و درجات بالا آمدن آب را ماخذ وقت قرار مي‌دادند.
گاه بر روي آبي که از قسمت زيرين مخزن خارج مي‌شد، ظرف ميان تهي سبکي قرار مي‌دادند و ريسماني بدان مي‌بستند که دور ميله‌اي مي‌پيچيد، و از طرف ديگر به وزنه‌اي بسته شده بود که اندکي سبک‌تر از ظرف ميان تهي بود.
هر چه سطح آب در ظرف بالا مي‌آمد و بر اثر جزر و مد ميله مزبور به‌دور خود مي‌چرخيد، عقربکي که به انتهاي ديگر آن وصل بود، برروي صفحه مدور و مدرجي دور مي‌زد و ساعات را تعيين مي‌کرد.
در زمان پمپه به‌قدري ساعت در رم رواج يافت که جزو وسايل خانه عادي به‌شمار مي‌رفت. يکي از کاملترين وظريف‌ترين نمونه‌هاي اين ساعت‌ها ساعتي بود که در ربع آخر قرن دوم هجري‌هارون الرشيد خليفه عباسي براي شارلماني امپراطور فرانسه فرستاد.
يکي از دانشمندان آن عصر به‌نام اگينار شرح کاملي از آن ساعت نوشته است. جعبه و صفحه و عقربک‌هاي ساعت از طلا بود و بر صفحه آن 12 در تعبيه شده بود، هر در مخصوص يکي از ساعات روز بود که سر ساعت معين گشوده مي‌شد و گوي‌هاي فلزي از آن بر روي يک صفحه برنجين مي‌افتاد و صداي زنگي برمي انگيخت. در ساعت 12، دوازده سوار کوچک از دوازدهمين در بيرون مي‌آمدند و دور صفحه مي‌تاختند و آنگاه به‌جاي خود بازمي‌گشتند و درها بسته مي‌شد.
چون اين ساعت به‌فرانسه رسيد، «پاسيفيکوس» نامي از کشيش‌هاي ورون ساعتي نظيرآن ساخت و چيزهاي ديگري از قبيل نشان دادن هفته و ماه و سال و حرکات ماه و پاره‌اي از سيارات را هم بر آن افزود.
بعضي از محققان اختراع ساعت آبي را به کتزيبيوس، از صنعتگران معروف که مقارن 124 ق. م. در مصر مي‌زيست، نسبت داده اند. ولي بايد دانست که پيش از وي ساعت آبي در چين و مصر معمول بوده است.
ساعت آبي در نزد يونانيان قديم بيشتر براي نگاه داشتن وقت معين ناطقان به‌کار مي‌رفت.
قدمت ساعت آبي در ايران
«كاليستنس» مورخ يوناني كه در لشكركشي اسكندر مقدوني به ايران همراه او بود و رويدادهاي روز و مشاهداتش را به طور منظم يادداشت مي‌كرد، در يادداشتي كه بعدا با محاسبات تقويمي معلوم شده كه متعلق به سپتامبر 328 پيش از ميلاد است، نوشته است: در اينجا (ايران)، در دهكده‌ها كه آب را برحسب نوبت به كشاورزان براي زراعت مي‌دهند، يك فرد از ميان آنان (كشاورزان) انتخاب مي‌شود تا بر زمان نوبت نظارت داشته باشد.
اين فرد در كنار مجراي اصلي آب و محل انشعاب آن ميان كشاورزان، بر سكويي مي‌نشيند و ظرفي فلزي را كه سوراخ بسيار ريزي در آن تعبيه شده است، در ظرفي بزرگتر و پر از آب قرار مي‌دهد كه پس از پر شدن ظرف كوچك (يك بار و يا چند بار) كه به آهستگي و طبق محاسبه قبلي ابعاد سوراخ آن صورت مي‌گيرد، آب را قطع و آن را به جوي كشاورز ديگر باز مي‌كند و اين كار دائمي است و اين وسيله (ساعت آبي) عدالت را برقرار كرده و مانع از نزاع كشاورزان بر سر آب مي‌شود و....
اين مورخ در پايان اين يادداشت افزوده است كه اين وضعيت (نظم و نسق) را تاكنون در چندين نقطه اين سرزمين (ايران) ديده است كه انديشه و تدبير (ضابطه) خوبي است.
در بيشتر نقاط اين سرزمين (ايران)، كشاورزان به تناسب توان خود مالك زمين زراعتي هستند (شمار فئودال‌ها خيلي كم است). گرفتن ماليات از خرده مالك براي حكام آسانتر است.
يادداشت كاليستنس اين ترديد را به وجود آورده است كه ايرانيان نخستين مخترع ساعت آبي بوده‌اند يا يوناني‌ها. بسياري از مورخان اروپايي كارشناس قرون قديم نوشته‌اند كه ساعت آبي از دهه 380 پيش از ميلاد و از زمان افلاطون در يونان بكار رفته است.
مورخان ديگر به اين نظر شك كرده و معتقدند كه با وسائل ارتباطي آن عهد، امكان انتقال اختراع (ابتكار) ساعت آبي از يونان به ايران در طول 50 سال (زمان مشاهدات كاليستنس) و توزيع اين اختراع ميان كشاورزان (كه دور از شهرها زندگي مي‌كنند) براي بهره‌برداري بعيد است. اين جر و بحث همچنان ادامه دارد و جهانيان را بيش از پيش متوجه قدمت تمدن ايرانيان مي‌كند.
ساعت آبي 600 ساله
کاخ موزه ملي کره، چندي پيش ساعت آبي مربوط به شش قرن پيش را پس از تعمير به معرض نمايش گذاشت.
اين ساعت آبي که در زمان پادشاهي امپراتور «جانگ‌جونگ» ساخته شده است و به همين نام شهرت دارد، با حرکت و جريان آب کار مي‌کند و يکي از بزرگترين و مهمترين اختراع‌هاي علمي در تاريخ کره به شمار مي‌رود.
به گفته کارشناسان کره‌اي اين ساعت غول‌پيکر از دو بخش تشکيل شده که در بخش چپ آن چرخ دنده‌هاي آبي و در سمت راست تجهيزات و زنگ ساعت قرار گرفته است.
ساعت تاريخي، با ريخته شدن آب در بخش بالايي و جريان آن به وسيله دو مخزن بزرگ و کوچک در قسمت پايين، باعث حرکت چرخ‌دنده‌ها مي‌شود.
کارشناسان کره‌اي با به کارگيري سه چرخ دنده جديد و بازسازي بخش‌هاي آسيب ديده،اين اختراع باستاني را به نمايش عمومي گذاشتند.
از ساعت‌هاي ابتدايي تا مکانيکي
ابتدايي‌ترين زمان سنج، ساعت‌هاي آفتابي بود که حدود 4000 سال پيش توسط مصريان باستان اختراع شد و اساس کار آنها تغييرات طول سايه يک شاخص در طول روز بود. اين ساعت‌ها داراي يک مشکل عمده بودند و آن هم کاربرد نداشتن آنها در شب و روزهاي ابري بود.
ساعت آبي: اساس کار اين ساعت‌ها فاصله زماني چکيدن قطرات آبي از يک مخزن به مخزن ديگر يا خالي شدن آب يک ظرف است.
اين ساعت توسط مصريان باستان حدود 3500 سال پيش اختراع شد و بيشترين کاربرد آن در دادگاه‌ها بوده است.
ساعت شني:
اختراع اين نوع ساعت را نيز به مصريان باستان حدود 3000 سال پيش نسبت مي‌دهند.
فاصله زماني خالي شدن شن ازيک حباب ظرفي به حبابي ديگر را اندازه مي‌گيرند. ساعت شني فقط فاصله زماني رانشان مي‌دهد، نه خود زمان را و فقط براي فواصل زماني محدود کاربرد دارد.
ساعت‌هاي سوختني:
ساعت شمعي: اين نوع ساعت‌ها نخستين بار حدود 1000 سال پيش مورد استفاده قرارگرفتند که اختراع آن را به پادشاه وقت انگلستان ( آلفرد کبير ) نسبت مي‌دهند.
دراين نوع ساعت بدنه شمع مدرج مي‌شد و با سوختن شمع و کوتاه شدن آن زمان را محاسبه مي‌کردند.
ساعت طنابي: اين نوع ساعت سوختي نيز حدود 1000 سال پيش اختراع شد که در آن به جاي شمع از طنابي که به فواصل مساوي گره زده شده است، استفاده مي‌کردند وبا سوختن هر گره گذشت زمان محاسبه مي‌شد.
ساعت قايق اژدها: چيني‌ها داراي ساعتي سوختي به نام قايق اژدها بودند. در قسمت مياني قايق شمعي به صورت خوابيده قرار مي‌گرفت و در راستاي قايق وزنه‌هايي توسط يک سري ريسمان از قايق آويزان بودند که با سوختن شمع و نزديک شدن شعله آن به هر ريسمان باعث سوختن هر کدام از ريسمان‌ها که به فواصل مساوي قرار داشتند مي‌شد.
در نتيجه گلوله‌هاي متصل به ريسمان‌ها درون ظرف فلزي زير قايق سقوط مي‌كرد و صداي زنگ ايجاد مي‌كرد و از طريق شمارش گلوله‌ها و نيز صداي زنگ‌ها مي‌توانستند پي به گذشت زمان ببرند.
ساعت روغني: ساعت روغني با مخزني مدرج که برروي آن قرار داشت، نشان دهنده گذر زمان بود. اين ساعت‌ها 1000 سال پيش در کشور آلمان استفاده مي‌شدند. هنگامي که فتيله شروع به سوختن مي‌كرد سطح روغن داخل مخزن کم مي‌شد و زمان را به واسطه علامت‌هاي روي مخزن نشان مي‌داد اين ساعت علاوه بر نشان دادن زمان براي روشنايي در شب‌ها نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفت.
ساعت‌هاي آبي مکانيکي: به طور کلي اعتقاد مورخان بر اين است كه ساعت آبي توسط مصريان اختراع و استفاده از آنها در يونان مرسوم شد و با توجه به گذشت زمان در ساخت اين نوع ساعت‌ها پيشرفت‌هايي نيز حاصل شد.
ساعت‌هاي آبي مکانيکي تقريباً 700 سال پيش مورد استفاده قرار مي‌گرفتند. در اين نوع ساعت‌ها آب از مخزن بالايي کم کم وارد مخزن پائيني مي‌شد و در نتيجه سطح آب در مخزن پاييني بالا مي‌آمد. درون اين مخزن چوبي دندانه دار قرار گرفته بود که در انتهاي آن چوب پنبه‌اي نصب شده بود و با بالا آمدن سطح آب چوب پنبه به سمت سطح آب کشيده مي‌شد.
در نتيجه چوب دندانه دار نيز به سمت بالا هل داده مي‌شد. دراين لحظه دندانه‌هاي آن با چرخ دنده درگير مي‌شد و عقربه ساعت را به حركت وامي‌داشت. و زمان را نشان مي‌داد.
ساعت آبي کليپسيدرا، ساعت آبي پنگان، ساعت‌هاي مکانيکي، ساعت‌هاي فنري، ساعت‌هاي پاندولي (آونگي )، ساعت‌هاي جيبي، ساعت‌هاي مچي، ساعت‌هاي اتوماتيک، ساعت کوارتز و ساعت اتمي از انواع ديگر ساعت‌ها هستند كه بعدها ساخته شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.
codex40x
page24
در اين مطلب به بررسي ساعت آبي و چگونگي كار كردن و همچنين خاستگاه آن مي‌پردازيم:
در واژه نامه دهخدا، زير واژه ساعت آبي به چنين توضيحاتي برمي‌خوريم:
ساعت آبي، اسبابي است كه به كمك آب مي‌توان وقت را اندازه گرفت. پنگان، گريال، صندوق ساعت، طاس ساعت، ساعت آبي از چندين قرن پيش از ميلاد در چين و ژاپن و جزاير اطراف آن دو کشور رواج داشته است. و آن عبارت بود از ظرفي که در معبر آب جاري و آرامي قرار داده مي‌شد و براي آنکه هميشه سطح آب يکسان ماند و فشارش کم و زياد نشود، آب را بوسيلة منبع يا وسائل ديگري بدان مرتبط مي‌ساختند که به آرامي از سويي وارد و از سوي ديگر بيرون رود. در قسمت زيرين آن سوراخ ريزي قرار مي‌دادند که آب قطره قطره از آن خارج مي‌شد و در مخزن مدرجي مي‌ريخت و درجات بالا آمدن آب را ماخذ وقت قرار مي‌دادند.
گاه بر روي آبي که از قسمت زيرين مخزن خارج مي‌شد، ظرف ميان تهي سبکي قرار مي‌دادند و ريسماني بدان مي‌بستند که دور ميله‌اي مي‌پيچيد، و از طرف ديگر به وزنه‌اي بسته شده بود که اندکي سبک‌تر از ظرف ميان تهي بود.
هر چه سطح آب در ظرف بالا مي‌آمد و بر اثر جزر و مد ميله مزبور به‌دور خود مي‌چرخيد، عقربکي که به انتهاي ديگر آن وصل بود، برروي صفحه مدور و مدرجي دور مي‌زد و ساعات را تعيين مي‌کرد.
در زمان پمپه به‌قدري ساعت در رم رواج يافت که جزو وسايل خانه عادي به‌شمار مي‌رفت. يکي از کاملترين وظريف‌ترين نمونه‌هاي اين ساعت‌ها ساعتي بود که در ربع آخر قرن دوم هجري‌هارون الرشيد خليفه عباسي براي شارلماني امپراطور فرانسه فرستاد.
يکي از دانشمندان آن عصر به‌نام اگينار شرح کاملي از آن ساعت نوشته است. جعبه و صفحه و عقربک‌هاي ساعت از طلا بود و بر صفحه آن 12 در تعبيه شده بود، هر در مخصوص يکي از ساعات روز بود که سر ساعت معين گشوده مي‌شد و گوي‌هاي فلزي از آن بر روي يک صفحه برنجين مي‌افتاد و صداي زنگي برمي انگيخت. در ساعت 12، دوازده سوار کوچک از دوازدهمين در بيرون مي‌آمدند و دور صفحه مي‌تاختند و آنگاه به‌جاي خود بازمي‌گشتند و درها بسته مي‌شد.
چون اين ساعت به‌فرانسه رسيد، «پاسيفيکوس» نامي از کشيش‌هاي ورون ساعتي نظيرآن ساخت و چيزهاي ديگري از قبيل نشان دادن هفته و ماه و سال و حرکات ماه و پاره‌اي از سيارات را هم بر آن افزود.
بعضي از محققان اختراع ساعت آبي را به کتزيبيوس، از صنعتگران معروف که مقارن 124 ق. م. در مصر مي‌زيست، نسبت داده اند. ولي بايد دانست که پيش از وي ساعت آبي در چين و مصر معمول بوده است.
ساعت آبي در نزد يونانيان قديم بيشتر براي نگاه داشتن وقت معين ناطقان به‌کار مي‌رفت.
قدمت ساعت آبي در ايران
«كاليستنس» مورخ يوناني كه در لشكركشي اسكندر مقدوني به ايران همراه او بود و رويدادهاي روز و مشاهداتش را به طور منظم يادداشت مي‌كرد، در يادداشتي كه بعدا با محاسبات تقويمي معلوم شده كه متعلق به سپتامبر 328 پيش از ميلاد است، نوشته است: در اينجا (ايران)، در دهكده‌ها كه آب را برحسب نوبت به كشاورزان براي زراعت مي‌دهند، يك فرد از ميان آنان (كشاورزان) انتخاب مي‌شود تا بر زمان نوبت نظارت داشته باشد.
اين فرد در كنار مجراي اصلي آب و محل انشعاب آن ميان كشاورزان، بر سكويي مي‌نشيند و ظرفي فلزي را كه سوراخ بسيار ريزي در آن تعبيه شده است، در ظرفي بزرگتر و پر از آب قرار مي‌دهد كه پس از پر شدن ظرف كوچك (يك بار و يا چند بار) كه به آهستگي و طبق محاسبه قبلي ابعاد سوراخ آن صورت مي‌گيرد، آب را قطع و آن را به جوي كشاورز ديگر باز مي‌كند و اين كار دائمي است و اين وسيله (ساعت آبي) عدالت را برقرار كرده و مانع از نزاع كشاورزان بر سر آب مي‌شود و....
اين مورخ در پايان اين يادداشت افزوده است كه اين وضعيت (نظم و نسق) را تاكنون در چندين نقطه اين سرزمين (ايران) ديده است كه انديشه و تدبير (ضابطه) خوبي است.
در بيشتر نقاط اين سرزمين (ايران)، كشاورزان به تناسب توان خود مالك زمين زراعتي هستند (شمار فئودال‌ها خيلي كم است). گرفتن ماليات از خرده مالك براي حكام آسانتر است.
يادداشت كاليستنس اين ترديد را به وجود آورده است كه ايرانيان نخستين مخترع ساعت آبي بوده‌اند يا يوناني‌ها. بسياري از مورخان اروپايي كارشناس قرون قديم نوشته‌اند كه ساعت آبي از دهه 380 پيش از ميلاد و از زمان افلاطون در يونان بكار رفته است.
مورخان ديگر به اين نظر شك كرده و معتقدند كه با وسائل ارتباطي آن عهد، امكان انتقال اختراع (ابتكار) ساعت آبي از يونان به ايران در طول 50 سال (زمان مشاهدات كاليستنس) و توزيع اين اختراع ميان كشاورزان (كه دور از شهرها زندگي مي‌كنند) براي بهره‌برداري بعيد است. اين جر و بحث همچنان ادامه دارد و جهانيان را بيش از پيش متوجه قدمت تمدن ايرانيان مي‌كند.
ساعت آبي 600 ساله
کاخ موزه ملي کره، چندي پيش ساعت آبي مربوط به شش قرن پيش را پس از تعمير به معرض نمايش گذاشت.
اين ساعت آبي که در زمان پادشاهي امپراتور «جانگ‌جونگ» ساخته شده است و به همين نام شهرت دارد، با حرکت و جريان آب کار مي‌کند و يکي از بزرگترين و مهمترين اختراع‌هاي علمي در تاريخ کره به شمار مي‌رود.
به گفته کارشناسان کره‌اي اين ساعت غول‌پيکر از دو بخش تشکيل شده که در بخش چپ آن چرخ دنده‌هاي آبي و در سمت راست تجهيزات و زنگ ساعت قرار گرفته است.
ساعت تاريخي، با ريخته شدن آب در بخش بالايي و جريان آن به وسيله دو مخزن بزرگ و کوچک در قسمت پايين، باعث حرکت چرخ‌دنده‌ها مي‌شود.
کارشناسان کره‌اي با به کارگيري سه چرخ دنده جديد و بازسازي بخش‌هاي آسيب ديده،اين اختراع باستاني را به نمايش عمومي گذاشتند.
از ساعت‌هاي ابتدايي تا مکانيکي
ابتدايي‌ترين زمان سنج، ساعت‌هاي آفتابي بود که حدود 4000 سال پيش توسط مصريان باستان اختراع شد و اساس کار آنها تغييرات طول سايه يک شاخص در طول روز بود. اين ساعت‌ها داراي يک مشکل عمده بودند و آن هم کاربرد نداشتن آنها در شب و روزهاي ابري بود.
ساعت آبي: اساس کار اين ساعت‌ها فاصله زماني چکيدن قطرات آبي از يک مخزن به مخزن ديگر يا خالي شدن آب يک ظرف است.
اين ساعت توسط مصريان باستان حدود 3500 سال پيش اختراع شد و بيشترين کاربرد آن در دادگاه‌ها بوده است.
ساعت شني:
اختراع اين نوع ساعت را نيز به مصريان باستان حدود 3000 سال پيش نسبت مي‌دهند.
فاصله زماني خالي شدن شن ازيک حباب ظرفي به حبابي ديگر را اندازه مي‌گيرند. ساعت شني فقط فاصله زماني رانشان مي‌دهد، نه خود زمان را و فقط براي فواصل زماني محدود کاربرد دارد.
ساعت‌هاي سوختني:
ساعت شمعي: اين نوع ساعت‌ها نخستين بار حدود 1000 سال پيش مورد استفاده قرارگرفتند که اختراع آن را به پادشاه وقت انگلستان ( آلفرد کبير ) نسبت مي‌دهند.
دراين نوع ساعت بدنه شمع مدرج مي‌شد و با سوختن شمع و کوتاه شدن آن زمان را محاسبه مي‌کردند.
ساعت طنابي: اين نوع ساعت سوختي نيز حدود 1000 سال پيش اختراع شد که در آن به جاي شمع از طنابي که به فواصل مساوي گره زده شده است، استفاده مي‌کردند وبا سوختن هر گره گذشت زمان محاسبه مي‌شد.
ساعت قايق اژدها: چيني‌ها داراي ساعتي سوختي به نام قايق اژدها بودند. در قسمت مياني قايق شمعي به صورت خوابيده قرار مي‌گرفت و در راستاي قايق وزنه‌هايي توسط يک سري ريسمان از قايق آويزان بودند که با سوختن شمع و نزديک شدن شعله آن به هر ريسمان باعث سوختن هر کدام از ريسمان‌ها که به فواصل مساوي قرار داشتند مي‌شد.
در نتيجه گلوله‌هاي متصل به ريسمان‌ها درون ظرف فلزي زير قايق سقوط مي‌كرد و صداي زنگ ايجاد مي‌كرد و از طريق شمارش گلوله‌ها و نيز صداي زنگ‌ها مي‌توانستند پي به گذشت زمان ببرند.
ساعت روغني: ساعت روغني با مخزني مدرج که برروي آن قرار داشت، نشان دهنده گذر زمان بود. اين ساعت‌ها 1000 سال پيش در کشور آلمان استفاده مي‌شدند. هنگامي که فتيله شروع به سوختن مي‌كرد سطح روغن داخل مخزن کم مي‌شد و زمان را به واسطه علامت‌هاي روي مخزن نشان مي‌داد اين ساعت علاوه بر نشان دادن زمان براي روشنايي در شب‌ها نيز مورد استفاده قرار مي‌گرفت.
ساعت‌هاي آبي مکانيکي: به طور کلي اعتقاد مورخان بر اين است كه ساعت آبي توسط مصريان اختراع و استفاده از آنها در يونان مرسوم شد و با توجه به گذشت زمان در ساخت اين نوع ساعت‌ها پيشرفت‌هايي نيز حاصل شد.
ساعت‌هاي آبي مکانيکي تقريباً 700 سال پيش مورد استفاده قرار مي‌گرفتند. در اين نوع ساعت‌ها آب از مخزن بالايي کم کم وارد مخزن پائيني مي‌شد و در نتيجه سطح آب در مخزن پاييني بالا مي‌آمد. درون اين مخزن چوبي دندانه دار قرار گرفته بود که در انتهاي آن چوب پنبه‌اي نصب شده بود و با بالا آمدن سطح آب چوب پنبه به سمت سطح آب کشيده مي‌شد.
در نتيجه چوب دندانه دار نيز به سمت بالا هل داده مي‌شد. دراين لحظه دندانه‌هاي آن با چرخ دنده درگير مي‌شد و عقربه ساعت را به حركت وامي‌داشت. و زمان را نشان مي‌داد.
ساعت آبي کليپسيدرا، ساعت آبي پنگان، ساعت‌هاي مکانيکي، ساعت‌هاي فنري، ساعت‌هاي پاندولي (آونگي )، ساعت‌هاي جيبي، ساعت‌هاي مچي، ساعت‌هاي اتوماتيک، ساعت کوارتز و ساعت اتمي از انواع ديگر ساعت‌ها هستند كه بعدها ساخته شدند و مورد استفاده قرار گرفتند.
codex40x
page24
+ نوشته شده در شنبه چهارم مهر ۱۳۸۸ ساعت 17:14 توسط
|