بيماريهاي ناشي از آب
آب همان طور كه نقش اساسي در بقاي زندگي دارد در صورت آلوده بودن توانايي زيادي براي انتقال انواع گوناگوني از بيماريها و امراض را داراست. اين بيماريها به وسيله باکتريهاي بيماريزا، ويروسها، پروتوزوئرها و کرمها در انسان ايجاد ميشوند. منابع و مخازن آب از جمله رودخانهها، کانال آبها، درياچهها و سدها به ويژه در مناطق گرمسير، محلي مناسب براي انتشار اين گونه بيماريها هستند. اين نوع مخازن، زمينه را براي رشد ميزبانهاي واسط انگلها مانند حلزونها، ماهيان، گياهان آبزي و ناقلان بيماريها مانند پشهها و ساير حشرات گزنده فراهم ميسازند. به رغم کوشش مسئولان براي تصفيه آب به خصوص در مناطق گرمسير، اين بيماريها ممکن است ايجاد شوند. در نتيجه، قبل از برطرف ساختن آلودگي آب بايد به وضع بهداشتي محيط زيست مردم رسيدگي کنند و آموزشهاي لازم را به آنها بدهند تا از آلودگي آب جلوگيري شود.
بيماريهاي با منشا آبي
معمولترين شکل بيماري وابسته به آب، به ويژه آن شکلي که سبب آسيب بيشتري در مقياس جهاني ميشود، شامل بيماريهايي است که با آب آلوده به ادرار و مدفوع انساني منتقل ميشوند. آلودگي به اين بيماريها، زماني اتفاقي ميافتد که ارگانيسم بيماري زا به آب راه مييابد و اين آب توسط فردي که به بيماري مصونيت ندارد مصرف ميشود. از عمدهترين بيماريهاي اين دسته، وبا، حصبه يا تيفوئيد، پاراتيفوئيد، هپاتيتهاي مسري، ژيارديانيز، لپتوسيپروسيس، تولادميا و اسهال ميکروبي هستند که مسيري از انتقال مدفوع تا خوراک دارند و بروز آنها به طور همزمان، ميان افرادي که از يک منبع آب استفاده کردهاند مشخص ميشود.
* بيماريهاي منتقل شده از طريق آبهاي مورد شستشو
بيماريهاي مدفوعي- دهاني ناشي از آب، امکان دارد به عنوان بيماريهاي منتقل شده توسط آب شستشو، طبقه بندي شوند. بيشتر عفونتهاي اسهالي در آب و هواي گرمسيري، بيش از آنکه به عنوان يک بيماري ناشي از آب ظاهر شوند، به صورت بيماريهاي منتقل شده از طريق آبهاي شستشو عمل ميکنند. گروه دومي از اين بيماريها تعدادي از عفونتهاي چشمي و پوستي را شامل ميشوند که حتي اگر به طور معمول کشنده باشند، يک سري اثرات تضعيفي روي مبتلايان به جا ميگذارند. بيماريهايي از اين نوع شامل زخمها و دملهاي پوستي باکتريايي و تراخم و جذام هستند.
* بيماريهاي وابسته به آب
تعدادي از بيماريها، به ارگانيسمهاي بيماري زايي مربوط ميشوند که بخشي از دوره زندگي خود را در آب، يا در بدن واسطي که در آب زندگي ميکند، ميگذرانند. از اين رو آلودگي در انسان نميتواند با بلعيدن يا تماس با ارگانيسم دفع شده توسط مبتلا ايجاد شود. اغلب اين نوع بيماريها، توسط کرمهايي ايجاد ميشوند که بيمار را ناراحت و تخمهايي توليد ميکنند که توسط ادرار يا مدفوع پخش ميشوند. آلودگي از طريق نفوذ از جداره پوست غالبا بيشتر از آلودگي از طريق مصرف مستقيم آب است. بيماري شيستوزومازير (که در ضمن بيلهارزيا ناميده ميشود) مهمترين نمونه از اين دسته بيماريها است. «دراکان کاليازيز» (کرم گينه اي) مولد بيماري آبي ديگري است که در مناطق استوايي کاملا منتشر شده است.
*حشرات ناقل بيماريهاي وابسته به آب
بيماريهايي وجود دارد که توسط حشراتي منتقل ميشوند که تغذيه و توليد مثل آنها در مجاورت آب صورت ميگيرد، به طوري که گسترش آنها ميتواند به قابل دسترس بودن منابع آبي مناسب، وابسته شود. آلودگي به اين نوع بيماري هيچ ربطي به مصرف يا تماس انسان با آب ندارد. پشههايي که مالاريا و تعدادي ديگر از بيماريها را انتقال ميدهند، آبهاي راکد کم عمق، استخرها، حاشيه درياچهها و آبانبارها را ترجيح ميدهند. حشرات سيموليوم که بيماري «انکوسرسيازير» (بيماري کوري رودخانه) را انتقال ميدهند در آبهاي متلاطم توليد ميشوند و با سيلابها و آبشارها در ارتباط اند. اين حشرات در سدها و توربينها هم زندگي ميکنند.
* بيماريهاي ناشي از مواد شيميايي
به علت خاصيت حلال بودن آب، بسياري از ترکيبات ميتوانند در آبهاي طبيعي محلول باشند و برخي از آنها ذاتا براي زندگي بشر سمي هستند. خوشبختانه در اغلب موارد غلظت بسياري از ناخالصيهاي ذاتا سمي، در آبهاي طبيعي خيلي پايين است. با وجود اين، هزاران ترکيب شيميايي مورد استفاده در کشاورزي، منازل و صنعت وجود دارند که قادرند به آبهاي سطحي و زيرزميني راه يابند. تاثير مواد شيميايي بر سلامتي، از دو طريق قابل بررسي است: اثرات حاد، که بر اثر مصرف آب آلوده ايجاد ميشوند و کم و بيش بلافاصله اثر خود را آشکار ميسازند و اثرات مزمن که در نتيجه نوشيدن مداوم آب آلوده خطراتي دراز مدت ايجاد ميکنند. اثرات برخي مواد ذاتا خطرناک، پس از رسيدن به حد آستانه بروز ميکند و چون غلظت آنها معمولا زير حد مذکور است لذا اثرات نامطلوبي مشاهده نميشود. بعضي آلايندهها حد آستانه ندارند و بنابراين هر مقدار مصرف آنها مضر است، ترکيبات سرطانزا از اين الگو پيروي ميکنند. بنابراين در مورد ترکيبات ذاتا سرطانزا مثل هيدروکربنهاي پلي آروماتيک (PAH)، تريهالومتانها (THM)، ترکيبات اورگانوکلره و ارگانوفسفره و ترکيبات فرعي حاصل از فرآيند گندزدايي (DBPs)، توصيه ميشود که از پايين بودن غلطت آنها در آبهاي آشاميدني، اطمينان حاصل شود. اين بدين معني است که در برخي موارد، غلظتهاي قابل قبول، در حد قابل تشخيص يا نزديک به آن است. بدين مفهوم که رعايت اصول پيشگيرانه بهتر از ظهور اپيدميک خطرات واقعي است.
برخي از عناصر آلوده کننده آب عبارتاند از:
سرب
يکي از قديميترين علل وجود آلودگي شيميايي در آبهاي آشاميدني، ناشي از به کارگيري مخازن و لولههاي سربي در لوله کشي شهري است. آبهاي اسيدي نرم که از مناطق کوهستاني سرازير ميشوند، تمايل به انحلال سرب دارند به طوري که مقاديرقابل توجهي از سرب ميتواند در آب حل شود به ويژه در طول شب که آب در شبکه آبرساني راکد ميماند. سرب داراي يک سيستم تجمعي است به طوري که تماس مداوم با آن، در نهايت ميتواند اثرات سمي ايجاد کند و در طول سالها، بسياري از کشورها در راستاي کاهش مقدار سرب در محيط زيست تلاشهاي زيادي انجام داده اند. استانداردهاي فعلي EC براي آب آشاميدني، ماکزيمم غلظت سرب را 50 ميليگرم در ليتر تعيين کرده است اما به نظر ميرسد که اين سطح در راهنماي WHO، نهايتا به 10 ميليگرم در ليتر کاهش يابد که دستيابي به آن، در نواحي با آب که قابليت حل کنندگي سرب را دارد و نيز با لوله کشي سربي، مشکل خواهد بود. تصفيه شيميايي آب با آب آهک يا سود سوزآور، قبل از توزيع آن انحلال سرب را کاهش ميدهد ولي براي دستيابي به حد10 ميليگرم در ليتر، احتمالا حذف لولههاي سربي ضروري خواهد بود.
نيترات
ازت نيتراتي به طور طبيعي در بسياري از خاکها وجود دارد و بنابراين در اغلب آبهاي زيرزميني و سطحي يافت ميشود. خروجي فاضلابها هم مقادير قابل توجهي نيتروژن دارند که قسمت عمده آن به صورت نيترات است. اگرچه تاکنون مضرات حضور نيترات در آبهاي آشاميدني براي بچهها و بزرگسالان مشاهده نشده است، ولي براي نوزادان تا حدود شش ماهگي خطرناک است. قبل از اين سن، نوزادان در روده خود فلوراي باکتريايي طبيعي ندارند و نميتوانند نيتريت ناشي از احياي نيترات را در معده تحمل کنند. هر گاه يک نوزاد با شيشهاي که شير آن حاوي 10 ـ20 ميليگرم در ليتر نيتروژن نيتراتي است تغذيه شود، امکان جذب نيترات به خون و جلوگيري از انتقال اکسيژن و در نهايت احتمال بيماري متهموگلوبين وجود دارد که به اين حالت، بيماري نوزاد آبي گفته ميشود.
فلوئوريد
فلوئوريد نمونهاي از سازندههاي آبي است که در غلظتهاي کم، مفيد ولي در غلظتهاي بالا مضرند. فلوئوريد به طور طبيعي در بعضي از آبها وجود دارد و حضور آن در آبهاي آشاميدني روي پوسيدگي دندان به ويژه در بچهها اثر بازدارندگي دارد. از اين رو برخي دست اندرکاران بهداشت، فلوئوريددار کردن آب آشاميدني را تا سطح يک ميليگرم در ليتر توصيه ميکنند. اين توصيه اغلب از سوي افرادي که به مصرف مواد شيميايي دارويي معترف اند، به شدت مورد مخالفت قرار گرفته است. اگر سطح فلوريد بيشتر از 1/5 ميليگرم در ليتر باشد، لکههاي زردي روي دندان ظاهر ميشود و در مقادير بالا، ممکن است صدمات استخواني ناشي از فلوروسيس رخ دهد.
آرسنيک
در برخي نواحي، به ويژه در مناطقي از آرژانتين، چين، هند، مکزيک و تايوان ممکن است آبهاي زيرزميني حاوي آرسنيک تا غلظتهاي چند ميلي گرم بر ليتر باشند. در راهنماي WHO، ميزان آرسنيک 10ميليگرم در ليتر توصيه شده اگرچه سطح آن در استاندارد ECMAC، (ميليگرم در ليتر) 50 است. مصرف مداوم آب حاوي غلظتهاي بالاتر آرسنيک ميتواند منجر به پيگمانتاسيون پوست و انواع گوناگون از بيماريهاي گوارشي، خوني و کليوي شود.
سختي آب
شواهد آماري موجود نشان ميدهد ميان افزايش سختي آب آشاميدني تا حوالي 175 ميليگرم در ليتر و کاهش احتمال وقوع برخي انواع بيماريهاي قلبي، رابطهاي وجود دارد. شواهد بيانگر اين موضوع است که نرمسازي آنها اثرات نامطلوبي بر سلامتي افراد دارد. برخي روشهاي نرمسازي، مقدار سديم آب را افزايش ميدهند که اين موضوع ميتواند براي افراد داراي بيماريهاي قلبي و کليوي، نامطلوب باشد.
گردآورنده: سعيد ميرزايي
codex32x
page25
بيماريهاي با منشا آبي
معمولترين شکل بيماري وابسته به آب، به ويژه آن شکلي که سبب آسيب بيشتري در مقياس جهاني ميشود، شامل بيماريهايي است که با آب آلوده به ادرار و مدفوع انساني منتقل ميشوند. آلودگي به اين بيماريها، زماني اتفاقي ميافتد که ارگانيسم بيماري زا به آب راه مييابد و اين آب توسط فردي که به بيماري مصونيت ندارد مصرف ميشود. از عمدهترين بيماريهاي اين دسته، وبا، حصبه يا تيفوئيد، پاراتيفوئيد، هپاتيتهاي مسري، ژيارديانيز، لپتوسيپروسيس، تولادميا و اسهال ميکروبي هستند که مسيري از انتقال مدفوع تا خوراک دارند و بروز آنها به طور همزمان، ميان افرادي که از يک منبع آب استفاده کردهاند مشخص ميشود.
* بيماريهاي منتقل شده از طريق آبهاي مورد شستشو
بيماريهاي مدفوعي- دهاني ناشي از آب، امکان دارد به عنوان بيماريهاي منتقل شده توسط آب شستشو، طبقه بندي شوند. بيشتر عفونتهاي اسهالي در آب و هواي گرمسيري، بيش از آنکه به عنوان يک بيماري ناشي از آب ظاهر شوند، به صورت بيماريهاي منتقل شده از طريق آبهاي شستشو عمل ميکنند. گروه دومي از اين بيماريها تعدادي از عفونتهاي چشمي و پوستي را شامل ميشوند که حتي اگر به طور معمول کشنده باشند، يک سري اثرات تضعيفي روي مبتلايان به جا ميگذارند. بيماريهايي از اين نوع شامل زخمها و دملهاي پوستي باکتريايي و تراخم و جذام هستند.
* بيماريهاي وابسته به آب
تعدادي از بيماريها، به ارگانيسمهاي بيماري زايي مربوط ميشوند که بخشي از دوره زندگي خود را در آب، يا در بدن واسطي که در آب زندگي ميکند، ميگذرانند. از اين رو آلودگي در انسان نميتواند با بلعيدن يا تماس با ارگانيسم دفع شده توسط مبتلا ايجاد شود. اغلب اين نوع بيماريها، توسط کرمهايي ايجاد ميشوند که بيمار را ناراحت و تخمهايي توليد ميکنند که توسط ادرار يا مدفوع پخش ميشوند. آلودگي از طريق نفوذ از جداره پوست غالبا بيشتر از آلودگي از طريق مصرف مستقيم آب است. بيماري شيستوزومازير (که در ضمن بيلهارزيا ناميده ميشود) مهمترين نمونه از اين دسته بيماريها است. «دراکان کاليازيز» (کرم گينه اي) مولد بيماري آبي ديگري است که در مناطق استوايي کاملا منتشر شده است.
*حشرات ناقل بيماريهاي وابسته به آب
بيماريهايي وجود دارد که توسط حشراتي منتقل ميشوند که تغذيه و توليد مثل آنها در مجاورت آب صورت ميگيرد، به طوري که گسترش آنها ميتواند به قابل دسترس بودن منابع آبي مناسب، وابسته شود. آلودگي به اين نوع بيماري هيچ ربطي به مصرف يا تماس انسان با آب ندارد. پشههايي که مالاريا و تعدادي ديگر از بيماريها را انتقال ميدهند، آبهاي راکد کم عمق، استخرها، حاشيه درياچهها و آبانبارها را ترجيح ميدهند. حشرات سيموليوم که بيماري «انکوسرسيازير» (بيماري کوري رودخانه) را انتقال ميدهند در آبهاي متلاطم توليد ميشوند و با سيلابها و آبشارها در ارتباط اند. اين حشرات در سدها و توربينها هم زندگي ميکنند.
* بيماريهاي ناشي از مواد شيميايي
به علت خاصيت حلال بودن آب، بسياري از ترکيبات ميتوانند در آبهاي طبيعي محلول باشند و برخي از آنها ذاتا براي زندگي بشر سمي هستند. خوشبختانه در اغلب موارد غلظت بسياري از ناخالصيهاي ذاتا سمي، در آبهاي طبيعي خيلي پايين است. با وجود اين، هزاران ترکيب شيميايي مورد استفاده در کشاورزي، منازل و صنعت وجود دارند که قادرند به آبهاي سطحي و زيرزميني راه يابند. تاثير مواد شيميايي بر سلامتي، از دو طريق قابل بررسي است: اثرات حاد، که بر اثر مصرف آب آلوده ايجاد ميشوند و کم و بيش بلافاصله اثر خود را آشکار ميسازند و اثرات مزمن که در نتيجه نوشيدن مداوم آب آلوده خطراتي دراز مدت ايجاد ميکنند. اثرات برخي مواد ذاتا خطرناک، پس از رسيدن به حد آستانه بروز ميکند و چون غلظت آنها معمولا زير حد مذکور است لذا اثرات نامطلوبي مشاهده نميشود. بعضي آلايندهها حد آستانه ندارند و بنابراين هر مقدار مصرف آنها مضر است، ترکيبات سرطانزا از اين الگو پيروي ميکنند. بنابراين در مورد ترکيبات ذاتا سرطانزا مثل هيدروکربنهاي پلي آروماتيک (PAH)، تريهالومتانها (THM)، ترکيبات اورگانوکلره و ارگانوفسفره و ترکيبات فرعي حاصل از فرآيند گندزدايي (DBPs)، توصيه ميشود که از پايين بودن غلطت آنها در آبهاي آشاميدني، اطمينان حاصل شود. اين بدين معني است که در برخي موارد، غلظتهاي قابل قبول، در حد قابل تشخيص يا نزديک به آن است. بدين مفهوم که رعايت اصول پيشگيرانه بهتر از ظهور اپيدميک خطرات واقعي است.
برخي از عناصر آلوده کننده آب عبارتاند از:
سرب
يکي از قديميترين علل وجود آلودگي شيميايي در آبهاي آشاميدني، ناشي از به کارگيري مخازن و لولههاي سربي در لوله کشي شهري است. آبهاي اسيدي نرم که از مناطق کوهستاني سرازير ميشوند، تمايل به انحلال سرب دارند به طوري که مقاديرقابل توجهي از سرب ميتواند در آب حل شود به ويژه در طول شب که آب در شبکه آبرساني راکد ميماند. سرب داراي يک سيستم تجمعي است به طوري که تماس مداوم با آن، در نهايت ميتواند اثرات سمي ايجاد کند و در طول سالها، بسياري از کشورها در راستاي کاهش مقدار سرب در محيط زيست تلاشهاي زيادي انجام داده اند. استانداردهاي فعلي EC براي آب آشاميدني، ماکزيمم غلظت سرب را 50 ميليگرم در ليتر تعيين کرده است اما به نظر ميرسد که اين سطح در راهنماي WHO، نهايتا به 10 ميليگرم در ليتر کاهش يابد که دستيابي به آن، در نواحي با آب که قابليت حل کنندگي سرب را دارد و نيز با لوله کشي سربي، مشکل خواهد بود. تصفيه شيميايي آب با آب آهک يا سود سوزآور، قبل از توزيع آن انحلال سرب را کاهش ميدهد ولي براي دستيابي به حد10 ميليگرم در ليتر، احتمالا حذف لولههاي سربي ضروري خواهد بود.
نيترات
ازت نيتراتي به طور طبيعي در بسياري از خاکها وجود دارد و بنابراين در اغلب آبهاي زيرزميني و سطحي يافت ميشود. خروجي فاضلابها هم مقادير قابل توجهي نيتروژن دارند که قسمت عمده آن به صورت نيترات است. اگرچه تاکنون مضرات حضور نيترات در آبهاي آشاميدني براي بچهها و بزرگسالان مشاهده نشده است، ولي براي نوزادان تا حدود شش ماهگي خطرناک است. قبل از اين سن، نوزادان در روده خود فلوراي باکتريايي طبيعي ندارند و نميتوانند نيتريت ناشي از احياي نيترات را در معده تحمل کنند. هر گاه يک نوزاد با شيشهاي که شير آن حاوي 10 ـ20 ميليگرم در ليتر نيتروژن نيتراتي است تغذيه شود، امکان جذب نيترات به خون و جلوگيري از انتقال اکسيژن و در نهايت احتمال بيماري متهموگلوبين وجود دارد که به اين حالت، بيماري نوزاد آبي گفته ميشود.
فلوئوريد
فلوئوريد نمونهاي از سازندههاي آبي است که در غلظتهاي کم، مفيد ولي در غلظتهاي بالا مضرند. فلوئوريد به طور طبيعي در بعضي از آبها وجود دارد و حضور آن در آبهاي آشاميدني روي پوسيدگي دندان به ويژه در بچهها اثر بازدارندگي دارد. از اين رو برخي دست اندرکاران بهداشت، فلوئوريددار کردن آب آشاميدني را تا سطح يک ميليگرم در ليتر توصيه ميکنند. اين توصيه اغلب از سوي افرادي که به مصرف مواد شيميايي دارويي معترف اند، به شدت مورد مخالفت قرار گرفته است. اگر سطح فلوريد بيشتر از 1/5 ميليگرم در ليتر باشد، لکههاي زردي روي دندان ظاهر ميشود و در مقادير بالا، ممکن است صدمات استخواني ناشي از فلوروسيس رخ دهد.
آرسنيک
در برخي نواحي، به ويژه در مناطقي از آرژانتين، چين، هند، مکزيک و تايوان ممکن است آبهاي زيرزميني حاوي آرسنيک تا غلظتهاي چند ميلي گرم بر ليتر باشند. در راهنماي WHO، ميزان آرسنيک 10ميليگرم در ليتر توصيه شده اگرچه سطح آن در استاندارد ECMAC، (ميليگرم در ليتر) 50 است. مصرف مداوم آب حاوي غلظتهاي بالاتر آرسنيک ميتواند منجر به پيگمانتاسيون پوست و انواع گوناگون از بيماريهاي گوارشي، خوني و کليوي شود.
سختي آب
شواهد آماري موجود نشان ميدهد ميان افزايش سختي آب آشاميدني تا حوالي 175 ميليگرم در ليتر و کاهش احتمال وقوع برخي انواع بيماريهاي قلبي، رابطهاي وجود دارد. شواهد بيانگر اين موضوع است که نرمسازي آنها اثرات نامطلوبي بر سلامتي افراد دارد. برخي روشهاي نرمسازي، مقدار سديم آب را افزايش ميدهند که اين موضوع ميتواند براي افراد داراي بيماريهاي قلبي و کليوي، نامطلوب باشد.
گردآورنده: سعيد ميرزايي
codex32x
page25
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و دوم شهریور ۱۳۸۸ ساعت 16:44 توسط
|