تصويرسازي كتابهاي درسي
توزيع 140 ميليون کتاب درسي، ازشهريور امسال آغاز شده است تا همزمان با آغاز سال تحصيلي جديد، 14 ميليون دانشآموز ايراني با کتابهاي نو، راهي کلاسهاي درس شوند.
از زمان خريد کتابهاي درسي تا باز شدن مدارس، دل مشغولي بسياري از دانش آموزان، ورق زدن کتابهايي است که يک سال تحصيلي با آنان زندگي خواهند کرد. در اين ميان، شايد اشتياق دانش آموزان مقطع دبستان که با کتابهايي رنگارنگ روبرو ميشوند، بيشتر باشد. گفتم رنگارنگ، اما منظورم فقط رنگهاي به کار رفته در اين کتابها نيست، بلکه علاوه بر رنگ، محتوا، تصوير و صفحهبندي نيز از عناصر ديگري است که به جذابيت کتاب درسي و يادگيري آنها کمک ميکند.
تصاوير از نگاه والدين
بعضي روياهاي کودکي که در حافظه افراد به جا مانده است، مربوط به زماني است که سواد خواندن و نوشتن نداشتند، اما تصاويراين کتابها به آنها کمک ميکرد تا با بسياري از داستانها ارتباط برقرار کنند؛ بهطوري که پس از گذشت سالها، اين داستانها فقط با تصاويرشان براي خيليها يادآوري ميشود. همين موضوع نشان ميدهد که تصاوير تا چهاندازه در انتقال مفاهيم، نقش ايفا ميکنند.
اما چرا از ميان اين همه تصوير، فقط تعدادي در ذهن افراد ماندگار شدهاند و قابل فراموش شدن نيستند؟ بدون شک، آنان تصاويرياند که بنا به دلايلي، براي افراد جذابيت داشتهاند. رنگ آميزي جذاب، ترکيببندي زيبا، همخواني با متن، سادهسازي و قطع کتاب، از جمله ويژگيهايي است که در صورت توجه به آنان در طراحي کتابها، به ويژه کتابهاي درسي، اثرگذاري کتابها عميقتر و ماندگاري شان بيشتر ميشود.
والدين درباره تصويرسازيهاي موجود در کتابهاي درسي فرزندان خود، حرفهاي زيادي دارند.
ناهيدهاشمي، خانهدار كه پسرش در سال تحصيل جديد وارد مقطع چهارم دبستان ميشود، ميگويد: «نقاشي كتابهاي درسي در گذشته، حرفهايتر و بهتر بود؛ در حالي که بعضي از نقاشيها در کتابهاي درسي امروز، تجاري به نظر ميرسد. استفاده بيش از حد از رنگها وشلوغي بعضي طرحها، بيشتر شبيه كتابهاي بازاري است تا درسي.»
هاشمي ادامه ميدهد: «در كتاب رياضي، تصاويري كه اعداد و مفاهيم را نشان ميدهد، خوب است و در انتقال معاني، مؤثر است. من با اين تصاوير، راحت ميتوانم مفاهيم رياضي را به فرزندم منتقل کنم. نقاشيهاي كتاب علوم هم خوب است.»
او اضافه ميكند: «اما از اول ابتدايي تا مقاطع بالاتر دبستان، تصاوير كتابها تغيير كيفي نميكند؛ يعني از اول تا پنجم ابتدايي، نقاشيها با همان كيفيت، انحناي قلم و رنگآميزي، ارائه ميشود؛ در صورتي كه هر قدر پايه تحصيلي ارتقا مييابد، تصاوير هم بايد هنريتر شود. به نظر من، ديگر لزومي ندارد براي سالهاي آخر ابتدايي، اين همه رنگ در تصاوير به كار برده شود.»
رضواني که دخترش مهر امسال، در مقطع پنجم ابتدايي تحصيل خواهد کرد، در يك شركت گرافيكي و تبليغاتي مشغول به فعاليت است. او درباره تصويرسازي زنان و دختران در کتابهاي درسي ميگويد: «در همه كتابهاي دبستان، زنان و دختران خردسال با روسري نشان داده شدهاند؛ چه در خانه باشند، چه در خيابان و چه در مدرسه. حتي دختر بچههاي كوچك هم روسري دارند.در اين تصاوير، زنها بيشتر در حال انجام كارهاي خانه ديده ميشوند و مردها هم پدراني محجوب، سر به زير و متين هستند. آيا واقعاً بيشتر كودكان ما در زندگي واقعي، با چنين پدر و مادرهايي رو به رو هستند؟»
رضواني ميگويد: «اين عكسها و نقاشيهاي بازاري و بيروح، فقط پركننده صفحات كتابهاي درسياند و خاصيت ديگري ندارند.»
تفكر جهاني، عمل بومي
حبيبالله صادقي، گرافيست، روزنامه نگار و استاد دانشگاه، يکي از راههاي شناخت ويژگيهاي رواني کودکان در روان شناسي مدرن را نشانه شناسي موجود در نقاشيهايي که آنها به تصوير ميکشند، عنوان ميکند و ميگويد: « انتخاب رنگها، ترکيب عناصر نقاشي و بزرگ نمايي برخي عناصر، مواردي است که جنبههاي پنهان شخصيت يک کودک را از طريق نقاشيهاي او براي روان شناسان نمايش ميدهد. اين روش شخصيتشناسي کودک، بيانگر اهميت تصوير در ذهن کودک است که متأسفانه در تصويرسازي کتابهاي درسي گاه مورد توجه قرار نميگيرد.»
صادقي ميگويد: «لازم است که مولفان، مصنفان و طراحان با شرکت در جشنوارههاي بينالمللي، تعاملي با تصويرسازان و هنرمندان ساير کشورها برقرار کنند تا بيشتر در جريان دانش روز قرار گيرند. اما نکتهاي که اهميت دارد، اين است که با وجود توانمنديهاي موجود، تصويرگران ايراني بايد جهاني فکر کنند و منطقهاي عمل کنند؛ يعني با بهرهگيري از دانش جهاني، به بوميسازي تصاوير به ويژه کتابهاي درسي بپردازند. شرايط دنياي امروز به گونهاي است که اگر توليد کننده نباشيم، تبديل به مصرف کننده ميشويم و اگر مصرف کننده باشيم، ميراث کهن فرهنگي مان در معرض نابودي قرار ميگيرد.»
اين استاد دانشگاه درباره توانمندي هنرمندان ايراني ميگويد: «خوشبختانه در ايران استعدادها و تواناييهاي زيادي در عرصه تصويرگري وجود دارد که مهمترين دليل آن پيشينه عميق تصويرگري در تاريخ هنر ايران است و نمونههاي ارزشمندي از آن به يادگار مانده است.» او ادامه ميدهد: «تصويرسازي کتاب براي گروه سني «الف»، «ب» و «ج» نيازمند کارشناسي است، اما متأسفانه اين رويکرد در تصويرگري کتابهاي درسي کمتر به چشم ميخورد.
بخشي از جذابيتهاي رنگي و بصري تصاوير نيز متأسفانه به دليل پايين بودن کيفيت چاپ از بين ميرود و در ذهن کودکان امروز که با تصاوير شفاف و زيباي انواع برنامههاي رايانهاي انس گرفتهاند، رويايي ايجاد نميکند.»
عناصر تصويرگري
نلي محجوب، منتقد کتاب کودک، درباره ويژگيهاي يک تصويرگر موفق ميگويد: «تصويرگر کتاب کودک علاوه بر طراحي و تصويرگري، بايد با روايت کردن نيز آشنا باشد؛ به طوري که وقتي کتاب يا داستاني را به او ميدهند، نکات مهم و تأثيرگذارش را بشناسد و انتخاب کند.»
محجوب تاکيد ميکند: «در تصويرگري کتاب کودکان، شخصيتپردازي، رنگ و چاپ، سه عنصر اساسي به شمار ميرود و هر سه در کنار هم ميتوانند محصول خوبي خلق كنند. مواقعي هست که تصويرگر، کاري زيبا و با کيفيت ارائه ميدهد، اما به دليل مشکلات چاپي، کيفيت تصوير نيز تحت تأثير قرار ميگيرد.»
اين منتقد ميگويد: « صفحه آرايي و مديريت هنري نيز از مهمترين مراحل تهيه يک کتاب خوب براي کودک است که ميتواند با انتخاب کاغذ و قطع مناسب، در ارائه يک کار زيبا، اثرگذار باشد.»
او يکي از عرصههاي دشوار تصويرگري کتاب کودک را تصويرگري موضوعات ديني و مذهبي عنوان ميکند: «با توجه به معذورات موجود، تصويرگري براي موضوعات مذهبي بسيار دشوار است و ايدهها و تصاوير زيادي از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي برگشت ميخورد.»
محدوديتها
سالن تصويرسازي کتابهاي درسي، واقع در طبقه هفتم ساختمان سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزش و پرورش، با انبوه تابلوها و بنرهايي که روي آنان نمونههايي از تصاوير کتابهاي درسي قديم و جديد نصب شده، محل تردد هنرمنداني است که در طول سال، مشغول طراحي تصاوير کتابهاي درسي هستند؛ کتابهايي که به دليل توزيع انبوه و فراگيري شان در سطح کشور، از اهميت و حساسيت بسياري برخوردارند.
احمد حسيني، مدير کل چاپ و توزيع کتابهاي درسي وزارت آموزش و پرورش، مسئول بخش تصويرسازي کتابهاي درسي است. او ميگويد: «تصويرسازي و صفحه آرايي کتابهاي درسي، داراي ويژگيها و محدوديتهاي خاصي است. به همين دليل، تصويرسازي هر کدام از آنان در قالب يك طرح و زير نظر مدير هنري پيگيري ميشود.»
او درباره ويژگيهاي اين کار ميگويد: «در طراحي و تصويرسازي کتابهاي درسي فقط نظر طراح اعمال نميشود، بلکه بايد نظر مولف نيز تأمين شود. علاوه بر آن، در هر طرح بايد ويژگيهاي فرهنگي،اجتماعي و اعتقادي جامعه نيز مورد نظر قرار گيرد. به عنوان مثال، در طراحي تصاوير مربوط به معصومين (عليهمالسلام)، حوزه علميه قم بايد طرح و تصوير را تائيد کند، يا در خصوص تصويرسازي دختران به دليل مسائل فرهنگي و آموزشي، حتي دختران پنج ـ شش ساله هم بايد با حجاب اسلامي طراحي شوند.»
حسيني درباره نقش دانش آموزان و معلمان در تصويرسازي کتابهاي درسي ميگويد: «اين طرح مهم براي آن که با موفقيت به اتمام رسد، نيازمند تعامل با صاحبنظران است. بدون شک از جمله افرادي که ميتوانند با طرح ديدگاههاي خود، به طراحي هرچه بهتر تصاوير کمک کنند، دانش آموزان، اوليا و معلمان هستند و ما از آنها درخواست ميکنيم ديدگاه ها و پيشنهادهاي خود را به صورت مکتوب براي ما ارسال کنند. در صورت لزوم، از آنها درخواست ميشود براي توضيح نظر خود، به صورت حضوري مراجعه کنند.»
مدير کل چاپ و توزيع کتابهاي درسي، با اشاره به برگزاري جشنوارههاي تصويرسازي کتابهاي درسي، اين عملکرد را مثبت ارزيابي ميکند و ميگويد: «در اين جشنواره که به صورت دورهاي برگزار ميشود، هنرمندان بسياري که تعدادي از آنها معلمان هستند، شرکت ميکنند؛ به طوري که تعدادي از طراحان فعال مجموعه، در همين جشنوارهها شناسايي و مشغول فعاليت شدهاند.»
دو تصويرسازي متفاوت
وقتي بحث تصويرسازي کتابهاي درسي به ميان ميآيد، عدهاي به مقايسه تصويرسازي کتابهاي داستان و کتابهاي درسي ميپردازند؛ در حالي که با وجود محدوديتهايي که اشاره شد، اين دو عرصه متفاوت از يکديگرند. تصويرسازي كتابهاي داستان و درسي ميتوانند بر يکديگر اثر بگذارند، اما با توجه به اهداف هرکدام، انتظارات از هر يك بايد متفاوت باشد.
«تفاوت تصويرسازي كتاب كودك معمولي با كتاب درسي چيست؟» اين سؤالي است كه از كاظم طلايي، ناظر هنري مجلات آموزشي ميپرسم. طلايي ميگويد: «محتواي كتابهاي درسي آموزشي است، اما در كتابهاي غيردرسي يا داستاني، موضوع تخيل مطرح است. در اين كتابها بيشتر ادبيات حاكم است تا آموزش صرف. بنابراين، دست تصويرگر درتصويرسازي كتابهاي غيردرسي باز است و ميتواند از دنياي تخيل خود نيز كمك بگيرد و بهنحوي، ديدگاهش را به مخاطب ارائه دهد. در تصويرسازي آموزشي، تصويرگر ايده زيادي از خودش ارائه نميكند و خود را در خدمت موضوع آموزشي قرار ميدهد.»
طلايي معتقد است: «تصويرگر كتاب درسي، توانايي خود را به اين سمت سوق ميدهد كه آنچه را مؤلف ميخواهد، خيلي بهتر به مخاطب منتقل كند.» او ميگويد: «تصويرگر كتاب درسي در واقع، كاتاليزور ميان مؤلف و مخاطب است كه نقش انتقال محتوا را بر عهده دارد، اما در كتاب داستاني اينطور نيست؛ تصويرگر ميتواند خلاقيت شخصياش را نشان دهد و از تواناييهايش بهگونهاي بهره بگيرد كه دنياي تخيل خود و مخاطب را وسعت دهد.»
اين كارشناس ارشد پويانمايي ادامه ميدهد: «متأسفانه در ايران، تغيير در تصويرسازي كتابهاي درسي را دير شروع كرديم، اما خوب است كه بالاخره شروع كرديم. با رشد شيوههاي تصويرگري و با وجود تصويرگران جواني كه كارشان روز به روز بهتر ميشود،اين توانمندي را داريم كه براي طرحهاي خوب برنامهريزي كنيم.»
تصويرسازي کتابهاي درسي، فرايندي حساس و زمانبر است، اما براي اثرگذاري بيشتر لازم است در ارائه کتابهاي درسي نيز تجديد نظر جدي صورت گيرد. انتخاب کاغذ مناسب و افزايش کيفيت چاپ، دو بخش ديگر اين فرآيند است که در صورت محقق نشدن، ميتواند زحمات طراحان را به شايستگي جلوهگر نکند.
البته تغيير در بخشهاي عنوان شده، نيازمند هزينههاي زيادي است که با توجه به يارانههاي دولتي، شايد نتوان آن را تامين كرد، پيشنهاد گران شدن كتاب درسي، ممكن است بازخوردهاي خوبي به دنبال نداشته باشد، با اين همه، به نظر ميرسد افزايش منطقي بهاي اين کتابها، اگر منجر به بهبود کيفيت آنان شود، ميتواند سبب شود کتابهاي درسي با ظاهري جذابتر و اثرگذارتر در اختيار دانش آموزان قرار گيرد.
فريده عباسي
از زمان خريد کتابهاي درسي تا باز شدن مدارس، دل مشغولي بسياري از دانش آموزان، ورق زدن کتابهايي است که يک سال تحصيلي با آنان زندگي خواهند کرد. در اين ميان، شايد اشتياق دانش آموزان مقطع دبستان که با کتابهايي رنگارنگ روبرو ميشوند، بيشتر باشد. گفتم رنگارنگ، اما منظورم فقط رنگهاي به کار رفته در اين کتابها نيست، بلکه علاوه بر رنگ، محتوا، تصوير و صفحهبندي نيز از عناصر ديگري است که به جذابيت کتاب درسي و يادگيري آنها کمک ميکند.
تصاوير از نگاه والدين
بعضي روياهاي کودکي که در حافظه افراد به جا مانده است، مربوط به زماني است که سواد خواندن و نوشتن نداشتند، اما تصاويراين کتابها به آنها کمک ميکرد تا با بسياري از داستانها ارتباط برقرار کنند؛ بهطوري که پس از گذشت سالها، اين داستانها فقط با تصاويرشان براي خيليها يادآوري ميشود. همين موضوع نشان ميدهد که تصاوير تا چهاندازه در انتقال مفاهيم، نقش ايفا ميکنند.
اما چرا از ميان اين همه تصوير، فقط تعدادي در ذهن افراد ماندگار شدهاند و قابل فراموش شدن نيستند؟ بدون شک، آنان تصاويرياند که بنا به دلايلي، براي افراد جذابيت داشتهاند. رنگ آميزي جذاب، ترکيببندي زيبا، همخواني با متن، سادهسازي و قطع کتاب، از جمله ويژگيهايي است که در صورت توجه به آنان در طراحي کتابها، به ويژه کتابهاي درسي، اثرگذاري کتابها عميقتر و ماندگاري شان بيشتر ميشود.
والدين درباره تصويرسازيهاي موجود در کتابهاي درسي فرزندان خود، حرفهاي زيادي دارند.
ناهيدهاشمي، خانهدار كه پسرش در سال تحصيل جديد وارد مقطع چهارم دبستان ميشود، ميگويد: «نقاشي كتابهاي درسي در گذشته، حرفهايتر و بهتر بود؛ در حالي که بعضي از نقاشيها در کتابهاي درسي امروز، تجاري به نظر ميرسد. استفاده بيش از حد از رنگها وشلوغي بعضي طرحها، بيشتر شبيه كتابهاي بازاري است تا درسي.»
هاشمي ادامه ميدهد: «در كتاب رياضي، تصاويري كه اعداد و مفاهيم را نشان ميدهد، خوب است و در انتقال معاني، مؤثر است. من با اين تصاوير، راحت ميتوانم مفاهيم رياضي را به فرزندم منتقل کنم. نقاشيهاي كتاب علوم هم خوب است.»
او اضافه ميكند: «اما از اول ابتدايي تا مقاطع بالاتر دبستان، تصاوير كتابها تغيير كيفي نميكند؛ يعني از اول تا پنجم ابتدايي، نقاشيها با همان كيفيت، انحناي قلم و رنگآميزي، ارائه ميشود؛ در صورتي كه هر قدر پايه تحصيلي ارتقا مييابد، تصاوير هم بايد هنريتر شود. به نظر من، ديگر لزومي ندارد براي سالهاي آخر ابتدايي، اين همه رنگ در تصاوير به كار برده شود.»
رضواني که دخترش مهر امسال، در مقطع پنجم ابتدايي تحصيل خواهد کرد، در يك شركت گرافيكي و تبليغاتي مشغول به فعاليت است. او درباره تصويرسازي زنان و دختران در کتابهاي درسي ميگويد: «در همه كتابهاي دبستان، زنان و دختران خردسال با روسري نشان داده شدهاند؛ چه در خانه باشند، چه در خيابان و چه در مدرسه. حتي دختر بچههاي كوچك هم روسري دارند.در اين تصاوير، زنها بيشتر در حال انجام كارهاي خانه ديده ميشوند و مردها هم پدراني محجوب، سر به زير و متين هستند. آيا واقعاً بيشتر كودكان ما در زندگي واقعي، با چنين پدر و مادرهايي رو به رو هستند؟»
رضواني ميگويد: «اين عكسها و نقاشيهاي بازاري و بيروح، فقط پركننده صفحات كتابهاي درسياند و خاصيت ديگري ندارند.»
تفكر جهاني، عمل بومي
حبيبالله صادقي، گرافيست، روزنامه نگار و استاد دانشگاه، يکي از راههاي شناخت ويژگيهاي رواني کودکان در روان شناسي مدرن را نشانه شناسي موجود در نقاشيهايي که آنها به تصوير ميکشند، عنوان ميکند و ميگويد: « انتخاب رنگها، ترکيب عناصر نقاشي و بزرگ نمايي برخي عناصر، مواردي است که جنبههاي پنهان شخصيت يک کودک را از طريق نقاشيهاي او براي روان شناسان نمايش ميدهد. اين روش شخصيتشناسي کودک، بيانگر اهميت تصوير در ذهن کودک است که متأسفانه در تصويرسازي کتابهاي درسي گاه مورد توجه قرار نميگيرد.»
صادقي ميگويد: «لازم است که مولفان، مصنفان و طراحان با شرکت در جشنوارههاي بينالمللي، تعاملي با تصويرسازان و هنرمندان ساير کشورها برقرار کنند تا بيشتر در جريان دانش روز قرار گيرند. اما نکتهاي که اهميت دارد، اين است که با وجود توانمنديهاي موجود، تصويرگران ايراني بايد جهاني فکر کنند و منطقهاي عمل کنند؛ يعني با بهرهگيري از دانش جهاني، به بوميسازي تصاوير به ويژه کتابهاي درسي بپردازند. شرايط دنياي امروز به گونهاي است که اگر توليد کننده نباشيم، تبديل به مصرف کننده ميشويم و اگر مصرف کننده باشيم، ميراث کهن فرهنگي مان در معرض نابودي قرار ميگيرد.»
اين استاد دانشگاه درباره توانمندي هنرمندان ايراني ميگويد: «خوشبختانه در ايران استعدادها و تواناييهاي زيادي در عرصه تصويرگري وجود دارد که مهمترين دليل آن پيشينه عميق تصويرگري در تاريخ هنر ايران است و نمونههاي ارزشمندي از آن به يادگار مانده است.» او ادامه ميدهد: «تصويرسازي کتاب براي گروه سني «الف»، «ب» و «ج» نيازمند کارشناسي است، اما متأسفانه اين رويکرد در تصويرگري کتابهاي درسي کمتر به چشم ميخورد.
بخشي از جذابيتهاي رنگي و بصري تصاوير نيز متأسفانه به دليل پايين بودن کيفيت چاپ از بين ميرود و در ذهن کودکان امروز که با تصاوير شفاف و زيباي انواع برنامههاي رايانهاي انس گرفتهاند، رويايي ايجاد نميکند.»
عناصر تصويرگري
نلي محجوب، منتقد کتاب کودک، درباره ويژگيهاي يک تصويرگر موفق ميگويد: «تصويرگر کتاب کودک علاوه بر طراحي و تصويرگري، بايد با روايت کردن نيز آشنا باشد؛ به طوري که وقتي کتاب يا داستاني را به او ميدهند، نکات مهم و تأثيرگذارش را بشناسد و انتخاب کند.»
محجوب تاکيد ميکند: «در تصويرگري کتاب کودکان، شخصيتپردازي، رنگ و چاپ، سه عنصر اساسي به شمار ميرود و هر سه در کنار هم ميتوانند محصول خوبي خلق كنند. مواقعي هست که تصويرگر، کاري زيبا و با کيفيت ارائه ميدهد، اما به دليل مشکلات چاپي، کيفيت تصوير نيز تحت تأثير قرار ميگيرد.»
اين منتقد ميگويد: « صفحه آرايي و مديريت هنري نيز از مهمترين مراحل تهيه يک کتاب خوب براي کودک است که ميتواند با انتخاب کاغذ و قطع مناسب، در ارائه يک کار زيبا، اثرگذار باشد.»
او يکي از عرصههاي دشوار تصويرگري کتاب کودک را تصويرگري موضوعات ديني و مذهبي عنوان ميکند: «با توجه به معذورات موجود، تصويرگري براي موضوعات مذهبي بسيار دشوار است و ايدهها و تصاوير زيادي از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي برگشت ميخورد.»
محدوديتها
سالن تصويرسازي کتابهاي درسي، واقع در طبقه هفتم ساختمان سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزش و پرورش، با انبوه تابلوها و بنرهايي که روي آنان نمونههايي از تصاوير کتابهاي درسي قديم و جديد نصب شده، محل تردد هنرمنداني است که در طول سال، مشغول طراحي تصاوير کتابهاي درسي هستند؛ کتابهايي که به دليل توزيع انبوه و فراگيري شان در سطح کشور، از اهميت و حساسيت بسياري برخوردارند.
احمد حسيني، مدير کل چاپ و توزيع کتابهاي درسي وزارت آموزش و پرورش، مسئول بخش تصويرسازي کتابهاي درسي است. او ميگويد: «تصويرسازي و صفحه آرايي کتابهاي درسي، داراي ويژگيها و محدوديتهاي خاصي است. به همين دليل، تصويرسازي هر کدام از آنان در قالب يك طرح و زير نظر مدير هنري پيگيري ميشود.»
او درباره ويژگيهاي اين کار ميگويد: «در طراحي و تصويرسازي کتابهاي درسي فقط نظر طراح اعمال نميشود، بلکه بايد نظر مولف نيز تأمين شود. علاوه بر آن، در هر طرح بايد ويژگيهاي فرهنگي،اجتماعي و اعتقادي جامعه نيز مورد نظر قرار گيرد. به عنوان مثال، در طراحي تصاوير مربوط به معصومين (عليهمالسلام)، حوزه علميه قم بايد طرح و تصوير را تائيد کند، يا در خصوص تصويرسازي دختران به دليل مسائل فرهنگي و آموزشي، حتي دختران پنج ـ شش ساله هم بايد با حجاب اسلامي طراحي شوند.»
حسيني درباره نقش دانش آموزان و معلمان در تصويرسازي کتابهاي درسي ميگويد: «اين طرح مهم براي آن که با موفقيت به اتمام رسد، نيازمند تعامل با صاحبنظران است. بدون شک از جمله افرادي که ميتوانند با طرح ديدگاههاي خود، به طراحي هرچه بهتر تصاوير کمک کنند، دانش آموزان، اوليا و معلمان هستند و ما از آنها درخواست ميکنيم ديدگاه ها و پيشنهادهاي خود را به صورت مکتوب براي ما ارسال کنند. در صورت لزوم، از آنها درخواست ميشود براي توضيح نظر خود، به صورت حضوري مراجعه کنند.»
مدير کل چاپ و توزيع کتابهاي درسي، با اشاره به برگزاري جشنوارههاي تصويرسازي کتابهاي درسي، اين عملکرد را مثبت ارزيابي ميکند و ميگويد: «در اين جشنواره که به صورت دورهاي برگزار ميشود، هنرمندان بسياري که تعدادي از آنها معلمان هستند، شرکت ميکنند؛ به طوري که تعدادي از طراحان فعال مجموعه، در همين جشنوارهها شناسايي و مشغول فعاليت شدهاند.»
دو تصويرسازي متفاوت
وقتي بحث تصويرسازي کتابهاي درسي به ميان ميآيد، عدهاي به مقايسه تصويرسازي کتابهاي داستان و کتابهاي درسي ميپردازند؛ در حالي که با وجود محدوديتهايي که اشاره شد، اين دو عرصه متفاوت از يکديگرند. تصويرسازي كتابهاي داستان و درسي ميتوانند بر يکديگر اثر بگذارند، اما با توجه به اهداف هرکدام، انتظارات از هر يك بايد متفاوت باشد.
«تفاوت تصويرسازي كتاب كودك معمولي با كتاب درسي چيست؟» اين سؤالي است كه از كاظم طلايي، ناظر هنري مجلات آموزشي ميپرسم. طلايي ميگويد: «محتواي كتابهاي درسي آموزشي است، اما در كتابهاي غيردرسي يا داستاني، موضوع تخيل مطرح است. در اين كتابها بيشتر ادبيات حاكم است تا آموزش صرف. بنابراين، دست تصويرگر درتصويرسازي كتابهاي غيردرسي باز است و ميتواند از دنياي تخيل خود نيز كمك بگيرد و بهنحوي، ديدگاهش را به مخاطب ارائه دهد. در تصويرسازي آموزشي، تصويرگر ايده زيادي از خودش ارائه نميكند و خود را در خدمت موضوع آموزشي قرار ميدهد.»
طلايي معتقد است: «تصويرگر كتاب درسي، توانايي خود را به اين سمت سوق ميدهد كه آنچه را مؤلف ميخواهد، خيلي بهتر به مخاطب منتقل كند.» او ميگويد: «تصويرگر كتاب درسي در واقع، كاتاليزور ميان مؤلف و مخاطب است كه نقش انتقال محتوا را بر عهده دارد، اما در كتاب داستاني اينطور نيست؛ تصويرگر ميتواند خلاقيت شخصياش را نشان دهد و از تواناييهايش بهگونهاي بهره بگيرد كه دنياي تخيل خود و مخاطب را وسعت دهد.»
اين كارشناس ارشد پويانمايي ادامه ميدهد: «متأسفانه در ايران، تغيير در تصويرسازي كتابهاي درسي را دير شروع كرديم، اما خوب است كه بالاخره شروع كرديم. با رشد شيوههاي تصويرگري و با وجود تصويرگران جواني كه كارشان روز به روز بهتر ميشود،اين توانمندي را داريم كه براي طرحهاي خوب برنامهريزي كنيم.»
تصويرسازي کتابهاي درسي، فرايندي حساس و زمانبر است، اما براي اثرگذاري بيشتر لازم است در ارائه کتابهاي درسي نيز تجديد نظر جدي صورت گيرد. انتخاب کاغذ مناسب و افزايش کيفيت چاپ، دو بخش ديگر اين فرآيند است که در صورت محقق نشدن، ميتواند زحمات طراحان را به شايستگي جلوهگر نکند.
البته تغيير در بخشهاي عنوان شده، نيازمند هزينههاي زيادي است که با توجه به يارانههاي دولتي، شايد نتوان آن را تامين كرد، پيشنهاد گران شدن كتاب درسي، ممكن است بازخوردهاي خوبي به دنبال نداشته باشد، با اين همه، به نظر ميرسد افزايش منطقي بهاي اين کتابها، اگر منجر به بهبود کيفيت آنان شود، ميتواند سبب شود کتابهاي درسي با ظاهري جذابتر و اثرگذارتر در اختيار دانش آموزان قرار گيرد.
فريده عباسي
مهمتر از متن
امروزه بيشتر تصاويري که کودک با آنها سر و کار دارد، تصاويري است که از تلويزيون و رايانه دريافت ميکند.
متأسفانه اين دو وسيله، فرصت لذت تصويري را در کودک محدود و بهرهگيري او از کتاب را دشوارتر کرده اند.
در نتيجه کودک به راحتي گذشته نميتواند با بسياري از کتابها ارتباط برقرار کند.
به همين دليل است که تصويرسازي کتاب کودک اين روزها پيچيدهتر از گذشته شده است.
تصويرگران براي ايجاد ارتباط بهتر با كودك لازم است ضمن اتکا به تجربههاي هنري خود، با برخي شيوههاي اجرايي روز نيز آشنا باشند و با تجهيز ذهن خود به دانش روان شناسي، موفقتر عمل کنند.
بررسيها نشان ميدهد کودک، تصاويري را بيشتر ميپسندد که شرايط کنوني را تصوير کند، اما در عين حال با تخيل همراه باشد و از اغراقهاي بامزه و خندهدار بهرهگيرد.
همان طور که قابل پيش بيني است، کودک امروز، تصاوير رنگي را بيشتر دوست دارد که البته بايد توصيفهاي متن از قبيل شخصيتها و فضاسازيها نيز در تصاوير لحاظ شود و با اين روش، به ارائه جزئيات بيشتر بپردازد.
بايد توجه داشت که تصاوير کتاب با ويژگيهاي مطرح شده، سطح بالاتري از تفکر و تخيل کودک را برمي انگيزد و بر اين اساس، امکان درک معنا و اهميت آن را افزايش ميدهد تا بتواند گامي فراتر از نويسنده و تصويرگر بردارد.
بنابراين، اگر موضوعي ارزش سهيم شدن با کودک را دارد، لازم است هوشمندانه تهيه و انتخاب شود.
بايد توجه داشت که کودک با ديدن تصاوير گوناگون در کتابهايي که در اختيارش قرار ميگيرد، با انواع تصوير آشنا ميشود و نکات مختلفي را از محيط خود درک ميکند.
پس تصوير علاوه بر کمک به درک مفاهيم، ميتواند به رشد تخيل و روياسازي کودک نيز کمک کند و مقدمهاي باشد براي درک ملزومات ورود به دنيايي بزرگ تر. همين مساله، حساسيت کار تصويرگر را بيشتر نشان ميدهد، زيرا کودک با تصاوير زندگي ميکند، بر تجربيات خود از راه ديدن ميافزايد، واقعيات را ارزيابي ميکند و به درک تازه اي از محيط پيرامون خود دست مييابد.
تمامي اينها تصويرگر را ملزم ميکند تا درک درستي از کودکي خود و کودک امروز به دست آورد.
تصوير در واقع پل ارتباطي ميان دنياي درون و بيرون کودک است و بر اين اساس، چگونه ديدن، خوب ديدن و درک لايههايي فراتر از سطح را به او ميآموزد.
به همين دليل، يکي از نکات مورد تاکيد منتقدان در اهميت تصويرگري کتاب کودکان، همين خيالانگيزي است. آنها معتقدند تصاوير به اندازه متن و گاه بيش از آن در كتابها اهميت دارند.
codex24x
page05
codex24x
page05
+ نوشته شده در چهارشنبه یازدهم شهریور ۱۳۸۸ ساعت 17:40 توسط
|