نگاهي به كيفيت آب آشاميدني
نياز حياتي افراد جامعه به آب آشاميدني، آنها را وادار مي‌كند به هر قيمت و به هر طريقي كه برايشان مقدور است، براي دسترسي به آن تلاش كنند.
چندي است كه شايعه آلودگي آب تهران بر سر زبان‌ها افتاده است. برخي آب تهران را آلوده، برخي سالم اما داراي درجه سختي بالاتر از حد استاندارد و برخي كاملاً استاندارد مي‌دانند.
تهران در حال حاضر، داراي پنج تصفيه‌خانه آب با ميانگين سني بيش از 45 سال است؛ در حاليكه براساس استاندارد جهاني، ميانگين سني تصفيه‌خانه‌هاي آب 20 تا 25 سال است.
به گفته كارشناسان، در صورتي كه ميانگين سني تصفيه‌خانه‌هاي آب از 25 سال افزايش يابد، احتمال كاهش كيفيت آب آشاميدني، افزايش مصرف برق، پايين آمدن كارآيي تجهيزات و تأسيسات و در نهايت، مستهلك‌شدن تاسيسات تصفيه‌خانه آب وجود دارد.
هادي حيدرزاده، مشاور زيست‌محيطي شهردار تهران، چندي در مصاحبه با رسانه‌هاي گروهي گفت: «منابع زيرزميني آب تهران، به علت نبود شبكه فاضلاب شهري در اين كلان‌شهر، آلوده شده است.» او از آلودگي آب تهران و استفاده ناگزير از آب‌هاي زيرزميني به منظور تامين آب آشاميدني موردنياز تهراني‌ها به عنوان «چالشي جدي و واقعي براي پايتخت» نام برد كه «برخي از مديران، از پرداختن به آن پرهيز مي‌كنند.»
محمدباقر صدوق، مديركل محيط‌زيست تهران نيز گفت: «درصد نيترات موجود در آب‌هاي تهران، بالاتر از حد استاندارد است و مركز ايران از اين نظر، رتبه اول كشور را دارد.»
اين در حالي است كه مرتضي تمدن، استاندار تهران اعلام كرد: «آب شرب تهران هيچ مشكلي ندارد؛ اگرچه در مورد آلودگي آب تهران زياد صحبت مي‌شود.» ملاك بهداشتي بودن آب شرب، انتقال آن از راه شبكه آبرساني، انجام روزانه آزمايش‌ها و كنترل آلودگي‌هاي باقي‌مانده در آن است.
الگوي مصرف
الگوي مصرف آب آشاميدني براساس اعلام بانك جهاني، براي هر نفر در سال، يك مترمكعب و براي بهداشت در زندگي به ازاي هر نفر 100 مترمكعب در سال اعلام شده است؛ در حاليكه اين رقم در ايران به دليل استفاده نادرست از آب آشاميدني براي شستشوي خودروها، استحمام، آبياري باغچه‌ها، لباس‌شويي و ظرف‌شويي، 70 تا 80 درصد بيشتر از الگوي جهاني آب مصرف است.
همچنين ميانگين آب مصرفي سرانه جهان، 580 مترمكعب براي هر نفر در سال اعلام شده كه اين رقم در ايران، 1300 مترمكعب در سال است. اين موضوع، اتلاف منابع آب و اسراف بيش از حد منابع حياتي در ايران را نشان مي‌دهد.
مقدار مصرف سرانه آب لوله‌كشي آشاميدني در شهرهاي ايران، حدود 142 مترمكعب در سال است كه از مصرف سرانه برخي كشورهاي اروپايي پرآب، مانند اتريش(108 مترمكعب در سال) و بلژيك(105 مترمكعب در سال) بيشتر است.
براساس گزارش وزارت نيرو، ميزان هدررفتن آب در ايران 28 تا 30 درصد است؛ درحالي كه اين مقدار اتلاف در دنيا 9 تا 12 درصد گزارش شده است. يكي از عوامل اصلي اين موضوع، برداشت‌هاي غيرمجاز از شبكه آبرساني و فرسودگي تاسيسات آب در اين شبكه‌ها است.
از سوي ديگر، آب‌هاي به حساب نيامده، مانند آبي كه براي كولرهاي آبي مورداستفاده قرار مي‌گيرد، به دليل دقيق نبودن كنتورهاي آب، قابل محاسبه نيست.
متوسط مصرف آب در تهران، 2 ميليون و 600 هزار مترمكعب است كه اين ميزان، با توجه به خشكسالي، زياد و دقيقاً دو برابر الگوي مصرف است.
بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد كه اگر هر فرد براي استحمام 50 ليتر، براي دستشويي 30 ليتر، براي ماشين لباس‌شويي 20 ليتر، براي پخت و پز 150 ليتر، براي شستن ظروف 15 ليتر، براي نظافت و آبياري 10 ليتر، براي كولر و تهويه پنج ليتر و براي آشاميدن و غيره پنج ليتر آب مصرف كند، مصرف منطقي آب در تهران محقق مي‌شود.
كيفيت آب
مهندس داوود ملايي، مديرعامل شركت آب و فاضلاب استان تهران، چندي پيش در مصاحبه با رسانه‌هاي گروهي، در مورد كيفيت آب تهران گفت: «كيفيت آب تهران بسيار بالا است و برخلاف ادعاي برخي كارشناسان، آب تهران هيچ مشكلي ندارد، زيرا از نظر كيفي در آزمايشگاه‌ها مورد بررسي دقيق قرار مي‌گيرد. استانداردنبودن آب تهران، بحثي كاملاً غيركارشناسي است.»
او ادامه داد: «استاندارد آب، مجموعه قوانيني است كه از سوي موسسه استاندارد و با كمك سازمان جهاني بهداشت تعيين مي‌شود و ملاك ما نيز براي كيفيت آب، استانداردي است كه به تاييد سازمان جهاني بهداشت رسيده است. اما برخي تلاش مي‌كنند به دلايل نامعلومي، به مردم القا كنند كه آب تهران كيفيت ندارد.»
ملايي در مورد فرسوده شدن چاه‌هاي آب تهران گفت: «آب تهران در حال حاضر از 130 حلقه چاه و چهار سد تامين مي‌شود كه ممكن است در يكي از اين انشعابات، مشكلي به وجود بيايد ولي در كل، معدل كار آب و فاضلاب قابل‌قبول است. البته براي بهتر شدن كيفيت آب تهران، پيشنهادهايي نيز ارائه كرده‌ايم و منتظر پاسخ دولت هستيم.»
او در مورد استانداردبودن آب تهران گفت: «تمامي آزمايشگاه‌هاي آب، به سيستم‌هاي پيشرفته‌اي مجهز هستند و گواهي‌نامه ايزو 1725 دارند كه به آزمايشگاه‌ها اعتبار بين‌المللي مي‌دهد. همچنين آب تهران در تمامي مراحل، از زماني كه از كوه‌ها سرازير مي‌شود تا زماني كه به منزل مردم مي‌رسد، به صورت مستمر مورد نظارت قرار مي‌گيرد. در واقع آب تهران از نظر كلرسنجي و مباحث فيزيكي و شيميايي بررسي مي‌شود. در استانداردهاي بين‌المللي آمده است كه اگر ميزان كلرسنجي 95 تا 99 درصد باشد، آب مطلوب است. بنابراين آب تهران نه تنها مطلوب است، بلكه از كيفيت آب برخي كشورهاي اروپايي نيز بالاتر است.
ملايي اضافه كرد: «آب تهران از يك منبع مشخص تامين نمي‌شود. به همين دليل، ممكن است آب در برخي مناطق، كيفيت پايين‌تري داشته باشد اما بي‌كيفيت بودن آب مناطق جنوبي تهران شايعه است، زيرا آب تمامي مناطق در آزمايشگاه‌ها مورد بررسي دقيق قرار مي‌گيرد. البته براي افزايش كيفيت آب منطقه جنوب تهران، سد ماملو راه‌اندازي خواهد شدتا اين شائبه‌ها نيز برطرف شود.»
مهندس داوود ملايي، در مورد وجود املاح در آب گفت: «آب مصرفي، آب مقطر نيست كه هيچ‌گونه املاحي نداشته باشد. هر آبي را كه بجوشانيد، پس از تبخير، ذرات جامدي در ظرف باقي مي‌ماند. با گذشت زمان و حركت آب در داخل شبكه، برخي سختي‌هاي آب رسوب مي‌كند. سازمان جهاني بهداشت اعلام كرده است كه در هر ليتر آب، وجود 100 ميلي‌گرم مواد جامد مجاز است. در آب تهران اين ميزان 150 ميلي‌گرم در هر ليتر است.»
برخي از اين املاح براي بدن مفيد است و نبايد وجود همه آنها را مبناي بي‌كيفيتي آب قرار داد.
كنترل دقيق كيفي
مهندس شهين ناصري مدير كنترل كيفي آب و فاضلاب شركت آبفاي استان تهران به گزارشگر اطلاعات مي‌گويد: «شركت آبفاي استان تهران همواره كنترل و پايش كيفي آب آشاميدني را در كنار تامين، انتقال، تصفيه، ذخيره و توزيع آب، با جديت دنبال مي‌كند. اين كار از طريق واحدهاي كنترل كيفي شركت‌هاي تابعه آبفاي استان تهران انجام مي‌شود.
واحدهاي كنترل كيفي داراي 40 آزمايشگاه مجهز و تخصصي در زمينه آب و فاضلاب هستند كه كار حساس پايش و كنترل كيفي آب آشاميدني را از منابع تامين تا نقاط مصرف، مطابق با استانداردهاي كيفي در شهرهاي استان تهران عهده‌دار هستند.»
او ادامه مي‌دهد: «اين واحدها و آزمايشگاه‌هاي تحت پوشش آنها در فعاليت‌هاي خود، بنا بر مقتضيات زمان، يعني افزايش جمعيت، افزايش آلاينده‌هاي محيط‌زيست و منابع آبي، گسترش تأسيسات تامين و توزيع آب، توسعه و ارتقاء يافته و با استانداردها تطابق داده شده‌اند.
به گفته ناصري، هم‌اكنون اغلب اين آزمايشگاه‌ها گواهي‌نامه‌هاي معتبري دارند؛ ضمن آنكه آزمايشگاه‌هاي غرب استان تهران نيز در شرف اخذ گواهي‌نامه‌ها هستند.
او با اشاره به اينكه آب آشاميدني شهر تهران از سدهاي كرج، لتيان، لار و طالقان (آب‌هاي سطحي) و 450 حلقه چاه (آب‌هاي زيرزميني) تامين مي‌شود، ادامه مي‌دهد: «شركت آبفاي استان تهران دقيقاً مطابق با الزام استانداردهاي ملي و سازمان بهداشت جهاني و براساس جمعيت تحت پوشش، تمامي نقاط شبكه توزيع، مخازن ذخيره، آب خام ورودي به تصفيه‌خانه‌ها، و آب در فرآيند تصفيه و همچنين آب خروجي از تصفيه‌خانه‌ها، آب منابع تامين‌كننده، اعم از سطحي و زيرزميني را نمونه‌برداري و با انجام آزمايش‌هاي روزانه، شامل كلرسنجي، باكتريولوژي، بيولوژي، فيزيكي، شيميايي، ريزآلاينده‌هاي كمياب و فلزات سنگين سمي، مانند سرب، كادميوم، جيوه، ارسنيك و غيره، مواد شوينده، مواد آلي نظير PAHS، سموم كلره و فسفره محصولات جانبي ناشي از كلرزني (تري هالومتانها THMS) و آلاينده‌هاي نفتي ( BTEX، MTBE) را پايش و كنترل مي‌كنند.»
به گفته ناصري، بررسي نتايج آزمون‌هاي انجام شده در سطح شهر تهران مويد آن است كه ميزان تمامي آلاينده‌ها، اعم از آمونياك، نيتريت، فلزات سنگين سمي، مواد شوينده، تري‌هالومتان‌ها و غيره درآب آشاميدني شهر تهران، بسيار كمتر از حد مجازو استاندارد ما است.
مدير كنترل كيفي آب تهران ادامه مي‌دهد: «آب آشاميدني شهر تهران به لحاظ كلرسنجي، داراي كيفيتي مطابق با استانداردهاي ملي و بين‌المللي است. در سه ماه اول امسال، 8/99 درصد از نمونه‌هاي برداشت شده داراي كلر باقي‌مانده مطلوب بوده‌اند و تعداد نمونه‌هاي پاك از نظر شاخص باكتريايي آب نيز در سه ماه اول امسال 3/97 درصد كل نمونه‌برداري‌ها را شامل شده است. براساس استانداردها، كل نمونه‌هاي پاك در طول يك‌سال براي جمعيتي مانند شهر تهران، در حد مطلوب و عالي بايد 95 تا 99 درصد باشد. پس آب آشاميدني شهر تهران به لحاظ ميكروبيولوژيكي در حد مطلوب و مجاز استانداردهاي ملي و بين‌المللي(WHD) و از نظر آشاميدن نيز فاقد آلودگي‌هاي ميكروبي، ويروس‌ها، انگل‌ها و قارچ‌ها است.»
مهندس ناصري در پاسخ به اين پرسش كه آيا آب تهران داراي نيترات است، مي‌گويد: «به دليل اجرا نشدن طرح فاضلاب در شهر تهران، بعضي از چاه‌ها داراي نيترات خارج از حد مجاز استاندارد هستند. بطور كلي چاه‌هاي با نيترات زياد، از مدار بهره‌برداري خارج و نيترات ساير چاه‌ها با اختلاط با آب‌هاي سطحي و يا زيرزميني (با مقدار نيترات كم) در شبكه توزيع، تعديل مي‌شوند.»
كارشناسان معتقدند اگر نظارت قوي‌تر بر سلامت آب مصرفي در كل كشور وجود داشته باشد، اظهارات متناقض نمي‌تواند شهروندان را نگران كند.
در عين حال، سروش مدبري، سرپرست دفتر بررسي آب و خاك محيط‌زيست كشور معتقد است: «وضع آلودگي آب و خاك كشور بحراني است و براي شرح بحران بايد با نمايندگان مجلس به گفت‌وگو نشست.»
او با اشاره به اينكه تا سال 1385 مطالعه‌اي در مورد وضع آلودگي آب و خاك مناطق مختلف كشور صورت نگرفته است، ادامه مي‌دهد: «دفتر بررسي آب و خاك محيط‌زيست كشور از سه سال پيش، مطالعات خود را آغاز كرد ولي تا قبل از آن، هيچ‌گونه اطلاعات و مدركي دال بر بررسي و تحقيق در خصوص وضع آب و خاك كشور موجود نيست.» به گفته او، در حال حاضر به دليل تخصيص نيافتن بودجه و نبودن كارشناسان حرفه‌اي به تعداد كافي، وضع آلودگي هشت رودخانه از 80 رودخانه موجود در كشور شامل كرخه، سفيدرود، زهره‌موند، وهله، ميناب، سيمينه‌رود، هراز و زرينه‌رود در حال بررسي است.
مدبري مي‌گويد: «بررسي آلودگي رودهاي كارون، ارس و زاينده‌رود نيز از اهميت بالايي برخوردار است ولي چون شش سال پيش، تحقيقات ابتدايي روي آنها انجام شد، سازمان ديگر نمي‌تواند براي مطالعه اين رودها هزينه كند.»او ادامه مي‌دهد: «فاضلاب تهران به زمين تزريق مي‌شود و در عين حال، 40 درصد از منابع مصرفي آب تهران از همين سفره‌هاي زيرزميني است.»
به نظر مي‌رسد با وجود همة تاييداتي كه درباره آب تهران صورت گرفته و مي‌گيرد، هنوز هم برخي نگراني‌ها در خصوص كيفيت و سلامت آب تهران وجود دارد. بالا بردن كيفيت آب تهران، به همت همه‌جانبه مسئولان نياز دارد.
عناصر خطرناک در آب
سرب: يکي از قديمي‌ترين مسائل آلودگي شيميايي در آب‌هاي آشاميدني، ناشي از به کارگيري مخازن و لوله‌هاي سربي در لوله‌کشي شهري بوده است. آب‌هاي اسيدي نرم که از مناطق کوهستاني سرازير مي‌شوند، تمايل به انحلال سرب دارند؛ به طوري که ميزان قابل توجهي از سرب مي‌تواند در آب حل شود، به ويژه در طول شب که آب در شبکه آبرساني، راکد مي‌ماند. سرب يک سيستم تجمعي است؛ به طوري که تماس مداوم با آن، در نهايت مي‌تواند اثرات سمي ايجاد کند. بسياري از کشورها در طول سال‌ها، براي کاهش مقدار سرب در محيط‌زيست، تلاش‌هاي زيادي کرده‌اند. استانداردهاي فعلي EC براي آب آشاميدني، بالاترين غلظت سرب را 50 ميلي‌گرم در ليتر تعيين کرده است اما به نظر مي‌رسد که اين سطح در راهنماي WHO، نهايتاً به 10 ميلي‌گرم در ليتر کاهش يابد که دستيابي به آن، در مناطقي که آب آن قابليت حل کنندگي سرب را دارد و نيز با لوله‌کشي سربي، مشکل خواهد بود. تصفيه شيميايي آب با آب آهک يا سود سوزآور، پيش از توزيع آن، انحلال سرب را کاهش مي‌دهد ولي براي دستيابي به حد 10 ميلي‌گرم در ليتر، احتمالا حذف لوله‌هاي سربي ضروري خواهد بود.
نيترات: ازت نيتراتي به طور طبيعي در بسياري از خاک‌ها وجود دارد؛ بنابراين در اغلب آب‌هاي زيرزميني و سطحي يافت مي‌شود. خروجي فاضلاب‌ها هم ميزان قابل توجهي نيتروژن دارد که قسمت عمده آن بصورت نيترات است.
اگرچه تاکنون مضرات حضور نيترات در آب‌هاي آشاميدني روي بچه‌ها و بزرگسالان مشاهده نشده است، ولي براي نوزادان تا سن حوالي شش ماهگي خطرناک است. نوزادان پيش از شش ماهگي، فاقد فلوراي باکتريايي طبيعي در روده‌اند و نمي‌توانند نيتريت ناشي از احياي نيترات را در معده تحمل کنند.
اگر يک نوزاد با شيشه‌اي که شير آن حاوي 20ـ10 ميلي‌گرم در ليتر نيتروژن نيتراتي است، تغذيه شود، امکان جذب نيترات به خون و جلوگيري از انتقال اکسيژن ونهايتا احتمال بيماري مت‌هموگلوبين وجود دارد که به اين حالت، بيماري «نوزاد آبي» گفته مي‌شود.
فلوئوريد: فلوئوريد نمونه‌اي از سازنده‌هاي آبي است که در غلظت‌هاي کم، مفيد ولي در غلظت‌هاي بالا مضر است. فلوئوريد بطور طبيعي در بعضي از آبها وجود دارد و حضور آن در آب‌هاي آشاميدني، روي پوسيدگي دندان به ويژه در بچه‌ها اثر بازدارندگي دارد. از اين‌رو، برخي دست‌اندرکاران بهداشت، فلوريددارکردن آب آشاميدني را تا سطح يک ميلي‌گرم در ليتر توصيه مي‌کنند. اين توصيه اغلب از سوي افرادي که به مصرف مواد شيميايي دارويي معترفند، به شدت مورد مخالفت قرار گرفته است. اگر سطح فلوريد بيشتر از 1/5 ميلي‌گرم در ليتر باشد، لکه‌هاي زردي روي دندان ظاهر مي‌شود و در ميزان بالا، ممکن است صدمات استخواني ناشي از فلوروسيس رخ دهد.
آرسنيک: آب‌هاي زير زميني در برخي نواحي، به ويژه در مناطقي از آرژانتين، چين، هند، مکزيک و تايوان، حاوي آرسنيک تا غلظت‌هاي چند ميلي‌گرم در ليتر هستند. در راهنماي WHO، ميزان آرسنيک 10ميلي‌گرم در ليتر توصيه شده است؛ اگرچه سطح آن در استاندارد ECMAC، 50 ميلي‌گرم در ليتر است. مصرف مداوم آب حاوي غلظت‌هاي بالاتر آرسنيک مي‌تواند منجر به پيگمانتاسيون پوست و بيماري‌هاي گوناگون گوارشي، خوني و کليوي شود.
codex24x
page05