مسجد
زمینه های شکل گیری حرکت های مردمی در پایگاه های دینی
رشد ریشه های انقلاب اسلامی در مساجد
محمدعلی رستمي
درجريان انقلاب اسلامي ايران، مساجد به عنوان يكي از عوامل مؤثر و مهم در ايجاد و شكل گيري نهضت اسلامي و زمینه ساز گسترش، تعمیق و تثبیت این جریان ها و تحولات انسانی بوده است. مسجد نه تنها درشكل دهي مبارزه عليه ظلم و استبداد نظام طاغوت نقش مهمي را ايفاء کرده است، بلكه اگر نگاهي موشكافانه و دقيق به دوران سه دهه از انقلاب شكوهمند اسلامي و به خصوص در سال های پايداري و دفاع مقدس در طول هشت سال جنگ تحميلي داشته باشيم در خواهيم يافت كه مسجد همواره در رأس اين هرم دفاعي قرار داشته است و پس از آن هم در برابر هجمه فرهنگي غرب كه به شكل ها و انحاء مختلفي چون تهاجم ، شبيخون و ناتوي فرهنگي انجام مي گيرد، نقش مسجد به عنوان مركز فرماندهي در قرارگاه ديني و فرهنگي قابل انكار نيست و در عرصه هاي مختلف دفاع و صيانت از اسلام ناب محمدي (ص) و فرهنگ و اعتقادات ديني مردمان اين مرزو بوم، جايگاهي بسيار
رفيع و بي بديل داشته است .
***
امروزه نه تنها مي توان به نقش خاص مسجد در شكل گيري و استمرار انقلاب اسلامي ايران اذعان کرد، بلكه آثار و پيامدهاي توجه ويژه به اين مكان مقدس كه از انديشه هاي تابناك حضرت امام (ره) و مشي انقلاب اسلامي در ديگر كشورهاي اسلامي پديدار گشته را مشاهده كرد. ترويج فرهنگ استكبار ستيزي و تمسك به آموزه ها، داشته هاي ديني و اعتقادات مذهبي با حضور و تجمع گسترده مردم در مساجد و بهره مندي از آن به عنوان سنگر و خاكريز دفاع از آرمان هاي اسلامي در بسياري ازملل هوشيار منطقه به وضوح دیده مي شود.
برای تشريح و تبيين بيشتر نقش مساجد در شكل گيري انقلاب اسلامي ايران می توان به اختصار و اجمال به موارد زیر اشاره کرد.
نقش حركت آفرين مساجد درتاريخ معاصر ايران
مطالعه تاریخ معاصر کشور ما نشان می دهد که مساجد به عنوان مركز و پایگاه دینی و فرهنگی، نقش بسیار حساس و خطیری در ایجاد هسته های اولیه نهضت پویا و اصیل، احیای اسلام انقلابی و جهت دهی به حرکت ها و جریان های مردمی داشته است. به عبارت دیگر، انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک جنبش اجتماعی، با استفاده از مساجد، فراگیر شد. شبکه مساجد و جلسات مذهبی همانند حلقه واسط میان رهبران انقلاب و مردم انقلابی بودند که وظیفه بسیج مردم را در جهت مخالفت با سیاست های حاكم بر عهده داشتند.
در منابع تاریخی آمده است، در دوران قاجار و در زمان سلطنت مظفرالدین شاه ، در جریان مهاجرت صغرای مردم ، جهت اعتراض به اقدام حکومت در سرکوب ها و اختناق حاکم توسط عین الدوله، بازار تهران تعطیل شد و مردم برای شنیدن سخنرانی یکی از روحانیون؛«جمال واعظ»در مسجد گرد آمدند و در جریان دستگیری و تبعید شیخ محمد واعظ بین مردم و سربازان درگیری پیش آمد و در نتیجه چند نفر مجروح شدند و طلبه ای به نام سید عبدالحمید، به شهادت رسید. این حادثه خشم مردم را برانگیخت و آنان جنازه سید را به مسجدی در مرکز شهر رساندند.
کارکرد مساجد در عصر مشروطه
همچنین در دوره دوم مشروطه و پس از شهادت شیخ فضل الله نوری و با شدت گرفتن درگیری های سیاسی، به تدریج، جو وحشت و ترور بر جامعه حاکم شد. نخست سید عبدالله بهبهانی که نقش مهمی در رهبری آن نهضت داشت توسط دمکرات ها ترور شد. با شهادت او ، بازار تهران اعتصاب کرد. جمعیتی انبوه در مسجد بازار گرد آمدند و خواستار دستگیری و مجازات قاتلان شدند.
در برگ های دیگری از تقویم تاریخ معاصر هم آمده است که پس از تصویب قانون اجباری متحد الشکل کردن لباس در ایران که در دی ماه 1307 به وقوع پیوست و به دنبال آن، فرمان اجباری کشف حجاب با مقاومت مردم و عالمان دینی شهرهای مختلف ایران رو به رو شد، در شهر مقدس مشهد، مردم به نشانه اعتراض، در مسجد گوهر شاد اجتماع کردند. در آن واقعه به دستور مستقیم رضا شاه، مأموران، مسجد را به محاصره در آوردند، با پتک در مسجد را شکستند و وارد صحن شدند و با مسلسل های سنگین، از اطراف و بام های حرمِ مشرف به صحن مسجد گوهرشاد، آن را به گلوله بستند.
در جريان انقلاب اسلامي هم مي توان اذعان کرد که اولین جرقه های انقلاب در سال 1340 و 1341 ، با سخنرانی امام خمینی(ره) و از دریچه اطلاع رسانی زده شد و مسجد اعظم و مدرسه فیضیه قم بستر اصلی این حرکت را فراهم کردند .
یکی از شیوه های مبارزاتی که هم سو با مبارزات سیاسی در مسجد، نوعی مبارزه منفی با رژیم هم محسوب می شد برای اولین بار توسط حضرت امام خمینی در سال 1341 در اعتراض به انقلاب سفید ارائه شد. در این شیوه مبارزه، مساجد به صورت همگانی به تعطیلی و سکوت دعوت شدند و درد غربت مساجد و دستگیری علماء باعث تحریک بیشتر احساسات مذهبی شد و کم کم زمینه انقلابی فراگیر را فراهم ساخت .
در همین ارتباط پس از اعلام رژیم شاه مبنی بر به رفراندم گذاشتن اصول ششگانه انقلاب سفید (روز 19 دی ماه 1341، سالروز اصلاحات ارضی) که با مخالفت و تحریم علما، روحانیان و مردم مواجه شده بود، به رغم این مخالفت ها رفراندم برگزار شد.
به همین مناسبت حضرت امام خمینی(ره) در آن روز (8 بهمن ماه) همان سال که مصادف با آغاز ماه مبارک رمضان بود، برای اینکه بیش از پیش، ماهیت رژیم خودکامه و مستبد شاه و این رفراندم فرمایشی و ضد اسلامی را رسوا و افشا کند و مردم را نسبت به این حیله سیاسی آگاه سازد، در جلسه ای اضطراری با حضور علما و روحانیان و مراجع عالیقدر قم، پیشنهاد کرد که مراسم نماز جماعت، وعظ و سخنرانی ماه مبارک رمضان در مساجد سراسر کشور تعطیل شود. به دنبال این حرکت، اکثر مساجد شهر های ایران، تعطیل شد .
پیامدهای تعطیلی مساجد
در دوم فروردین ماه 1342 هم در جریان برگزاری مراسم شهادت حضرت امام جعفر صادق (ع) نیروهای ساواک و کماندوهای شاه در لباس غیر نظامی به مدرسه فیضیه حمله کردند و عده ای از روحانیون را به شهادت رسانده یا زخمی کردند. حادثه خونین فیضیه قم ،پیامدهای مختلفی داشت و بر خلاف انتظار رژیم شاه ، مبارزه را جدی و آشکارتر کرد. روحانیون تهران ،قم، مشهد، اصفهان، شیراز و برخی دیگر از شهرستانها برای ابراز همدردی و پشتیبانی از حوزه های علمیه قم به مدت یک هفته دست به اعتصاب زدند و از رفتن به مساجد و اقامه نماز جماعت خودداری کردند.
همچنین نمونه دیگر بهره گیری از شیوه تعطیلی مساجد مربوط به سال 1343 در جریان تبعید امام خمینی(ره)بوده است که این طرح مجدداً به اجرا گذاشته شد. به دنبال تبعید امام خمینی(ره)، نمازجماعت در شهرهای کشور به نشانه اعتراض به این عمل، تعطیل شد. این اعتصاب دو هفته به طول انجامید و تلاش های متصدیان امور برای شکستن این اعتصاب پیش از موعد مقرر ناکام ماند. در اکثر شهرها استان ها، از جمله آبادان، اصفهان، اهواز، جهرم، تهران، دزفول، شیراز، قم، کاشان، لار، مشهد، نجف آباد، تبریز و ... اعتصاب همگانی شد و در مساجد بسته شد و موذنان هم از گفتن اذان خودداری کردند .
با توجه به این که مساجد عموماً محل اجتماع انبوه نمازگزاران و مومنان در ماه مبارک رمضان است، هنگامی که مردم با تعطیلی آنها مواجه شدند، کنجکاوانه در پی کشف علت آن برآمدند و با فهمیدن علت آن، بیش از پیش در جریان اهداف ننگین شاه در برگزاری این رفراندم و دلائل مخالفت علماء و روحانیان و مراجع قرار گرفتند. این جریان هم به خوبی نقش حساس این پایگاه عبادی، سیاسی را در پیشبرد اهداف انقلابی و گسترش نهضت های سیاسی – مردمی، نشان مي دهد.
در مجموع، هم آهنگی ائمه جماعات در مساجد شهرستان ها و تعطیلی نماز جماعت در مساجد، ضربه محکمی بود که برای تحکیم مبانی همبستگی و وحدت در نهضت اسلامی، بر حکومت طاغوت وارد آمد .
در آن مقطع تاریخی، دولت شاه در برخورد با مسجد، شدیداً دچار مشکل شد همچنانکه باز بودن مسجد و حضور گسترده نمازگراران در آن برای دولت شاه همراه با ترس بود، تعطیلی مساجد هم این بار زمینه ای برای افزایش آگاهی مردم نسبت به وضعیت موجود مملکت و نیز ارتباط بیشتر و تنگاتنگ با روحانیون و ائمه جماعات مساجد که به صورت هماهنگ،حرکت انقلابی مردم را هدایت و رهنمون می کردند، شد. به همین دلیل در صدد بر آمد تا روحانیون را مجبور سازد که به مساجد بازگردند. حجه الاسلام والمسلمین فلسفی هم از جمله افرادی بود که در جریان تعطیلی منبرش، از طریق دولت، تحت فشار قرار گرفت تا برای جلوگیری بیش تر از آثار سوء تحریم، به مسجد باز گردد، اما ایشان آزادی منبر تمام روحانیون را شرط حضور خود در مسجد اعلام کرد.
نقش آگاهی رسانی مساجد
مساجد نه تنها در ايجاد حركت و جنبش و نيز آگاه سازي مردم مسلمان ايران از ظلم وستم رژيم شاهنشاهي نقش تأثيرگزار و عميقي ايفاء کرد، بلكه در كنار آن، هسته هاي اوليه مبارزات مسلحانه را هم شكل دهي و سازماندهي كرد. از جمله مي توان به عمده ترین تشکل و گروه مذهبی، سیاسی و نظامی که در یکی از مساجد جنوب تهران شکل گرفت اشاره کرد، تشکیل هیات های موتلفه اسلامی به وسیله برخی از متدینین و متعهدین مذهبی که در اولین حرکت خود حسن علی منصور، نخست وزیر رژیم شاه را ترور کردند. «جمعیت سری اصلاح حوزه » ،«المنصورون» و دهها تشکل سیاسی ، مذهبی و نظامی، نتیجه آگاه سازی، اطلاع رسانی و هدایت صحیح شاگردان امام امت و روحانیت هوشیار در مساجد و جلسات مذهبی و نهادهای دینی بود و نیز برخی بنیادهای رفاهی، اقتصادی چون بنیاد رفاه و تعاون اسلامی را مي توان نام برد. این حرکت شجاعانه بار دیگر به جلسات دینی و مساجد، جان تازه ای بخشید و آرزوی حرکت مسلحانه را به واقعیت مبدل ساخت و باعث تحریک در به وجود آمدن تشکل های مذهبی مبارزاتی دیگری در میان بچه های مسجد شد .
نمونه ديگرنقش و جايگاه مسجد در شكل دهي انقلاب اسلامي، سخنراني امام خميني(ره) در مسجد اعظم قم بوده است. در فروردین ماه سال 1343 حضرت امام خمینی(ره) به محض آزادی از زندان، از مبارزه علیه رژیم دست بر نداشت و برای جلوگیری و خنثی کردن تبلیغات و شایعات رژیم خودکامه پهلوی، مبنی بر تفاهم علمای اسلام با رژیم، در«مسجداعظم» باحضور خیل کثیری از طبقات مختلف مردم به ایراد سخنرانی پرداخت. ایشان طی سخنانی ضمن تأکید بر ادامه نهضت، خطاب به سردمداران رژیم شاه اعلام کردند که اگر خمینی را دار بزنند، تفاهم نخواهد کرد. ملت با شما سازش نمی کند. من با تمام زور گویی ها مخالفم. به این شکل، روشنگری از طریق پایگاه مساجد ادامه داشت تا طلوع فجر انقلاب اسلامی که بعد از آن نیز این پایگاه های دینی و مردمی همواره به عنوان مرکز حضور ملت مسلمان ایران مطرح بوده و هست.