در حاشیه جایزه کتاب فصل

 جایزه ای که برترین های سال را لو می دهد

                                                                            علی الله سلیمی

 در سال های اخیر جوایزی که توسط بخش های مختلف دولتی یا خصوصی به کتاب های منتشره در حوزه های گوناگون اهدا می شود، از نظر کم و کیفی رشد چشمگیری داشته و این روند برای بسیاری از فعالان امور کتاب اتفاق خوشایندی می شود، چرا که در سایه همین اقدامات تشویقی از مولفان و فعالان حوزه کتاب است که می توان به توسعه امر کتابخوانی در جامعه امیدوار شد و فراگیر شدن موضوع کتاب به عنوان یک کالای فرهنگی در بین قشر های مختلف اجتماعی را قابل دسترس دانست.

البته همه جوایز کتاب در سال های اخیر از ثبات لازم برخوردار نبوده و تنها تعداد کمی از آنها توانسته به طور مرتب برگزار و داوران آنها کتاب های مورد نظر را انتخاب و جوایزی به آنها اهدا نمایند. با این حال، جوایزی هم بوده اند که تقریباً به طور مرتب برگزار شده و در هر دوره کتاب های برگزیده ای را به قشر کتابخوان جامعه معرفی کرده اند. از جمله جایزه کتاب فصل جمهوری اسلامی ایران که از حدود سه سال قبل به طور مرتب در هر فصل، کتاب های منتشره در فصل قبل را داوری و جوایزی به برگزیده های  آن اهدا می کند؛ اتفاقی که برای اهالی کتاب مغتنم و ارزشمند است، اما در کنار ویژگی های مثبت فراوان این جایزه، نقاط ابهام انگیزی هم وجود دارد که نیاز به اطلاع رسانی بیشتر در این زمینه دارد تا سوء تفاهم های موجود رفع شود و ارزش واقعی این جایزه بیش از پیش برای دریافت کنندگان آن و کسانی که بخشی از معیار انتخاب شان در خرید کتاب، توجه به همین جوایز است برطرف شود.  

نکته نخست در این زمینه، شفاف سازی معیارهای انتخاب است که این معیارها هم باید برای همه واضح مطرح شود. طبیعی است که شفاف سازی معیارها، فضای گله مندی احتمالی را کاهش می دهد و از سوی دیگر انگیزه ها هم افزایش خواهد داد، چون با بیان معیارها مشخص می شود که چه ملاک هایی مد نظر بوده و در نتیجه، آثار انتخابی بر اساس چه دیدگاه های برگزیده شده است.

نکته دیگری که در بخش آسیب شناسی این جایزه باید به آن توجه داشت، همسویی آن با سایر جوایزی است که نهاد اهدا کننده این جایزه متولی آنها هم محسوب می شود. به عنوان مثال، خانه کتاب که وابسته  معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است، به طور همزمان در طول سال جوایزی مانند کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، جایزه کتاب سال جلال آل احمد، جایزه کتاب سال پروین اعتصامی و جایزه کتاب فصل را اهدا می کند و اصولا از قضاوت داورانی با دیدگاه های تقریباً همسو بهره می برد که طبیعی است این افراد هم انتخاب های نزدیک به هم داشته باشند. ایرادی که از این زاویه به این جوایز وارد است، به رغم وجه اشتراکی که بین آنها به وجود می آورد، باعث تفاوت هایی هم در برخی از آنها می شود که آسیب پذیری جایزه کتاب فصل را بیشتر از جوایز همسوی دیگر نشان می دهد. اولین مورد، فصلی بودن این جایزه است که در هر سال چهار بار برگزار می شود و تقریبا تمام کتاب های منتشره در طول یک سال در این فصول چهارگانه مورد داوری قرار می گیرند و با توجه به همان همسویی ضمنی دیدگاه های داورانی که با مجموعه خانه کتاب معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در طول سال همکاری دارند، آثاری که در داوری های فصول چهارگانه انتخاب کتاب فصل ویژگی های لازم برای برگزیده شدن در پایان یک فصل را نداشته باشند، دیگر امیدی به انتخاب شدن در انتخاب کتاب سال در هر یک از جوایزی که پیش از این ذکر شد را نخواهند داشت.

بنابر این، بعد از برگزاری هر یک از دوره های انتخاب کتاب فصل در طول یک سال، در مقیاس و اندازه کتاب های منتشره در همان فصل، می توان کتاب برگزیده از این فصل در پایان سال در جوایز دیگر از سوی همین نهاد را تا حدودی پیش بینی کرد. این موضوع معادله پیچیده ای نیست و طبیعی است که وقتی داوران یک نهاد وابسته به دولت در فصلی از سال، کتابی را شایسته دریافت جایزه کتاب فصل تشخیص ندهند، دیگر نباید انتظار داشت همان کتاب را به عنوان کتاب برتر سال معرفی کنند. به نظر می رسد راهکار مناسب در این زمینه، بهره گیری از حضور و دانش داوران متعدد در انتخاب های گوناگون باشد که تحقق این موضوع می تواند میزان پیش گویی ها در این زمینه را تا حد قابل توجهی کاهش دهد و تنوع انتخاب ها در جوایز مختلف حتی از سوی یک نهاد واحد را به طور چشمگیری باعث شود.