انگار انسان‌ها در مسابقه دو ماراتنِ نابودسازي و ويراني زمين، شركت كرده‌اند و هر نسل ـ در اين مسابقه نفسگير ـ براي آلودگي و نابودي بيش از پيش زمين، گوي سبقت را از هم مي‌ربايند.

پاكي در سرشت طبيعت است و هيچگونه آلودگي در آن راه ندارد. تغذيه زاغي‌ها، از پسماند غذاي جانوران، هيچ ريزه‌غذايي را بر زمين نمي‌گذارد. لاشه جانوران را كل‌مرغ (كركس) پيش از فساد مي‌بلعد. پَشكل جانوران، تبديل به كود مي‌شود و پلاسيدن ميوه و شاخ و برگ درختان، نه آنكه آلوده‌كننده نيست، بلكه خاك را بارور مي‌كند. اما هر انساني به‌تنهايي، پسماند زيادي در يك شبانه‌روز از خود برجاي مي‌گذارد، كه بيشتر آنها، شيميايي و زيانبار است. بدتر آنكه اين پسماندها، به‌جاي آنكه درون شهر از بين برده و نيست و نابود شوند، در دوردستِ طبيعت رها مي‌شوند. به سخن ديگر، مصرف مواد و توليد زباله، متعلق به انسان و زحمت تجزيه و نابوديِ آن به‌عهده طبيعت است!



دغدغه جهاني

نياز فرخنده سميران، كارشناس محيط‌زيست در اين‌باره به گزارشگر ما، مي‌گويد: «آلودگيِ زمين، يكي از گزاره‌هاي مهم زيست‌محيطي و دغدغه دست‌اندركاران حفظ محيط‌زيست در سراسر جهان است. توليد انبوه پسماندها و به‌خاك سپردن نادرست آن، چالش اساسي و پيش روي كشورهاي درحال توسعه و كشورهاي توسعه‌يافته است.»

او با بيان اين نكته كه گوشت قرمز، به‌سبب توليد گازهاي گلخانه‌اي، زيان‌هاي زيادي براي زيست‌بوم دارد، مي‌افزايد: «اكي‌فومي اوگينو، يكي از پژوهشگران پژوهشكده دام و چراگاه ژاپن، بر اين باور است كه يك كيلوگرم گوشت قرمز به اندازه سه ساعت رانندگي با خودروي شخصي، گازهاي گلخانه‌اي وارد اتمسفر زمين مي‌كند. مبارزه نكردن بيولوژيك (جايگزين مبارزه شيميايي) با اين پديده، بزرگترين مشكلات زيست‌محيطي را در پي دارد.»

زمين به بهانه‌هاي گوناگون، رو به آلاييدگي مي‌رود. انفجار نيروگاه چرنويل (اوكراين)، بخشي از زمين را آلوده كرد و تا كيلومترها، فقط گياهان سمي مي‌رويند. جنگ‌ها و درگيريهاي نظامي ـ افزون بر ازبين بردن گياه و درخت و طبيعت ـ با برجا گذاشتن مواد شيمياييِ انبوه، زمين را آلوده كرده و تا سده‌هاي بعد، جلوي باروري آن را مي‌گيرد.

فرخنده سميران با آلوده خواندن درياها و اقيانوس‌ها، مي‌گويد: «گستردگيِ اين آلودگي به اندازه‌اي است كه موجودات دريايي، توانايي ادامه حيات ندارند. انسان درختان را ناجوانمردانه سر مي‌برد، دنياي وحش را با شكارهاي بي‌رويه، نابود مي‌كند و با سمپاشيِ بي‌سامان، زمين‌هاي كشاورزي را در درازمدت خشك و بي‌حاصل مي‌كند.»

او مي‌افزايد: «خاك پاك، زباله و پساب و سرب نمي‌خواهد. درختان، تبديل شدن به زغال را خوش ندارند. گياهان دوست دارند، مزه آب پاكيزه را بچشند. آن‌ها قارچ‌هاي سميِ كارخانه‌ها را نمي‌خواهند. پرندگان، دوست ندارند، قربانيِ مه‌دود شهرها شوند.»

انسان ـ مانند كسي كه شاخه نشسته بر آن را مي‌برد ـ با دست‌هاي خود، زميني را كه بر آن خانه دارد، نابود مي‌كند! نسل پرندگان به دليل آلودگي‌هاي گوناگون، روزبه‌روز كمتر مي‌شود و از برخي گونه‌ها، فقط يك نمونه تاكسي‌درمي در موزه، باقي مانده است. اگر زاغي‌ها و چرخ‌ريسك‌هاي كوچيده، به شهر برنمي‌گردند، حق دارند؛ چون آنان نمي‌توانند مانند انسان، ماسك به دهان بزنند و يا دستگاه تصفيه هوا، در زيستگاه خود، كار بگذارند.

حقيقت آن است كه شكم زمين از دفن انبوه زباله، ورم كرده است، تا جايي كه كركس‌ها با زدن چند نوك به خاك، به منبع عظيمي از زباله مي‌رسند. امروز، آلودگيِ زمين را يك چوپان در دشت و بيابان هم لمس كرده است. دوستي كه در تعطيلات نوروز به استان خوزستان رفته بود، تعريف مي‌كرد كه در اين سفر چوپاني را ديده است كه شكم گوسفندش را مي‌ماليده تا خوب شود. حيوان با خوردن واش آلوده به نفت، مسموم شده بود.



سهم آيندگان

ابراهيم كيافر تهراني، دانش‌آموخته مديريت شهري، در گفت و شنود با گزارشگر ما، درباره وضع موجود مي‌گويد: «هر انسان در شبانه‌روز، انبوهي زباله از خود برجاي مي‌گذارد. زباله در شهر توليد مي‌شود، اما آن را درون شهر، دفن نمي‌كنند. يك كيسه زباله اگر يك روز در خانه بماند، آن خانه، ديگر جاي ماندن نيست، بوي گندش همه را فراري مي‌دهد.

هر روز در شهرهاي ما، هزاران تُن كاغذ و كارتن دوريختني، روانه دولوهاي آشغال مي‌شود، بي‌آنكه براي ساخت كارخانه بازيافت كاغذ، گام‌هاي بنيادي برداشته شود. در حالي كه ديگر كشورها، همين كاغذها را بازيافت مي‌كنند و دوباره به خود ما مي‌فروشند.»

او مي‌افزايد: «بايد توجه داشت كه پسماند شهري در شهر توليد مي‌شود؛ ولي آلودگيش تا كوه و دشت و دمن و بيابان و جنگل مي‌رود.

انسان، توليد زباله مي‌كند، ولي براي دفن آن، چاره‌اي نيانديشيده است. همين نكته بايد انسان را بر آن دارد كه هر چه كمتر، زباله توليد كند، چون ديگر جايي براي دفن آنها نيست.»

امروز آگاهي همگاني به پارادوكس مي‌ماند. مردم در دوره سايبر، با همهِ آگاهي‌ها، در ناآگاهي‌ به سر مي‌برند. انسان، بي‌آنكه چيزي از ويرانگري و مسئوليت خود در قبال آن بداند، زمين را ويران مي‌كند، چون خود را مالك بي‌هماورد و يگانه زمين مي‌داند؛ ولي حقيقت آن است كه انسانْ، مالك زمين نيست، مالك نهاييِ زمين، باكتريها و ميكروب‌هايي هستند كه حتي در دماي بالاي 100 درجه زنده‌اند و روزي انسان و جانوران و گياهان و همهِ موجودات زنده را تجزيه خواهند كرد. با اين همه، انسانْ خواسته يا ناخواسته، بد يا خوب، از روز نخست گام گذاشتن بر ستارك زمين، آنرا با داشته‌هاي متنوعش، صاحب شده است و در بين موجودات زنده ساكن كره زمين، كمر به نابوديِ آن بسته است.

كيافر تهراني با بيان اينكه نسل‌هاي بعدي به همان اندازه از مواد معدني و مواد خام موجود در زمين سهم دارند كه انسان كنوني از آن سهم مي‌برد. او مي‌افزايد: «اما با برداشت‌هاي آزمندانهِ از طبيعت، چنين چيزي براي آيندگان محقق نخواهد شد. چون با الگوهاي پيچيدهِ مصرف‌زدگي، مجال زندگي براي آيندگان وجود نخواهد داشت»



روز زمين پاك

هماهنگي و سازش با ظرفيت و تواناييِ طبيعت و همدلي با نزديكان انسان (گياه و جانور) آرمان كساني است كه در انديشه زمين پاك هستند.

نخستين بيانيهِ روز زمين پاك، 22 آوريل سال 1970 ميلادي از سوي شهردار سانفرانسيسكو، با تيتر «رواداري با زمين؛ حفاظت از زمين» خوانده شد. از آن پس 22 آوريل برابر با دوم ارديبهشت هر سال به «روز زمين پاك» نامگذاري شد.

نياز فرخنده سميران در اين باره مي‌گويد: «روز زمين پاك، هر سال از سوي سازمان ملل متحد با آيين ويژه‌اي در سراسر جهان گرامي داشته مي‌شود و زنگ صلح در سازمان ملل (نيويورك/ژنو) به صدا درمي‌آيد.»

آيين روز زمين پاك در سراسر گيتي برگزار مي‌شود تا به همه مردمْ يادآوري شود كه به سيارك زمين، احترام بگذارند، و نه در انديشه نابودي آن، بلكه در انديشهِ حفاظت از آن باشند. بزرگداشت اين روز به هدف ايجادِ آگاهيِ جهاني و نيز سپاسگزاري از داشته‌هاي زميني است.

او مي‌افزايد: «انديشه نامگذاريِ يك روز در جهان به نام روز زمين پاك (Earth Day) در سال 1969 ميلادي به فكر «جان مك كانل»‌ افتاد و آن را در يكي از همايش‌هاي يونسكو مطرح و در همان سال، پرچم زمين پاك را طراحي كرد. «يوتانت» دبير كل وقت سازمان ملل نيز از ايده مك كــانل، استقبال كرد و نام اين روز به سالنماي همه كشورها راه يافت.»

اين روزنامه‌نگار بر اين باور بود كه بهار، نماد اعتدال است؛ و چون از ديرباز در فرهنگ همه مردمان جهان، گرامي داشته مي‌شود، لذا روز زمين پاك ـ بدون توجه به رنگ پوست و نژاد و قوم و قبيله ـ انگيزه بسيار مناسبي براي جهانيان را در راه پرستاري از زمين است.

مك كانل گفته است كه ميانه‌روي (اعتدال) بهاري، همهِ انسان‌ها را به شناخت زمين و كرنش در مقابل توازن آن فرامي‌خواند. نمادهاي اين توازن، هواي نه گرم و نه سرد، پاك و سالم است كه موجب رويش و نوشدگي در همه گونه موجودات زنده (ماهيان، پرندگان، درختان و گياهان) است؛ انسان بايد با هوشياري پيوسته خود، حافظ اين توازن مهم و ظريف باشد.

فرخنده سميران با اشاره به بيانيه مخالفان جنگ ويتنام، مي‌گويد: «نلسون و دنيس‌هايس، در بهار سال 1970 ميلادي بيانيه‌اي منتشر و تاكيد كردند كه بايد روزي را براي نزديكي با زيست‌بوم خود انتخاب كنيم. از اينرو، 22 آوريل برابر با دوم ارديبهشت را به نام «روز زمين» خواندند.»

دست اندركاران مردم نهاد (N.G.O) در اين روز، زيستگاه‌ها و كوهستان‌ها را از زباله مي‌روبند. موسيقيدانان جهان در شهرهاي كشورخود، قطعاتي را به پاسداشت اين روز اجرا مي‌كنند. برخي از اهالي موسيقي نيز با شعار «حفاظت از زمين، پايان جنگ»، سازهايشان را در كوچه‌ و پس‌كوچه‌هاي شهر، كوك مي‌كنند و با نواختن آهنگ، مردم را به نيالودن زمين، فرامي‌خوانند. دهل‌نوازان جهان با فراخوان اينترنتي، به اجراي موسيقي مي‌پردازند.كوهنوردان و طبيعت‌دوستان نيز در جنبشي نمادين، كوهستان‌ها و اطراف درياچه‌ها و رودخانه‌ها را پاكسازي مي‌كنند.»



دانش زمين پزشكي

در بنگلادش و بنگال غربي (هند) 60 ميليون نفر از مردم، دچار انواع بيماريها هستند كه پزشكان و پژوهشگران، دليل اين بيماريها را وجود مقادير زيادي آرسنيك در آب آشاميدني مي‌دانند.

ابراهيم كيافر تهراني در اين باره مي‌گويد: «انسان با هدف زيست بهتر در استفاده از انواع مواد‌شيميايي، زياده‌روي مي‌كند، ناآگاه از آن كه اين كار، برآيندي عكس دارد و در چرخه خود، به آب آشاميدني راه مي‌يابد.»

او با نام بردن از روش «زمين پزشكي» درباره ويژگي‌هاي اين دانش نوين، مي‌افزايد: «اين دانش نو، چند سال است كه در كشورهاي مختلف، زير نگاه ريزبينانه دانشمندان قرار دارد. در بخش‌هايي از قلمروهاي زمين، آب و خاك داراي آخشيج (عناصر) شيميايي است كه دليل پيدايش بسياري از بيماريهاست. اختصاص بودجه‌‌اي مناسبت براي دانش زمين پزشكي، دانشمندان را براي تحقيق و پژوهش با اين روش، ياري مي‌رساند.»



بازيافت مواد

كيافر تهراني با بيان اين نكته كه گردآوري و خاك كردن غيربهداشتي پسماندها، سبب افزايش جانوران موذي نظير سوسك و موش و گسترش بيماري‌هاي واگير مي‌شود، بر اين باور است كه اكنون به دليل كوتاهي در تامين بودجه براي كارگذاري دستگاه‌هاي بازيافت، بسياري از مواد برگشت‌پذير، سوزانده مي‌شود.

او معتقد است كه مواد تجزيه‌شونده موجود در آشغالهاي خانگي را مي‌توان به كود آلي تبديل كرد؛ ولي اين مواد از آنجايي كه جدا نمي‌شود و با «پلي‌اتيلن» آميخته است، زمين را تا چند سده مي‌آلايد و پس از تجزيه نيز زمين را از باوري مي‌اندازد.

بازيافت انرژي و مواد، دگرگوني چشم‌افسايي به ارمغان آورد. اين تكنولوژي نه فقط ظرفيت كره زمين را براي همه موجودات زنده بالا مي‌برد، بلكه روشي خردگرا و همسو با طبيعت است.

فرخنده سميران در اين باره معتقد است: «مهمترين گزاره‌اي كه گذشتگان را به لحاظ كنش در طبيعت، در تنگنا مي‌گذاشت، فقدان دسترسي آسان به مواد اوليه بود. اكنون كه دستيابي به مواد آسان‌ياب شده، مواد دورريختني رو به فزوني گذاشته است؛ موادي كه طبيعت، فقط يكبار پيشكش انسان مي‌كند و با كمي پالايش، دوباره قابل استفاده است؛ ولي دورريزي آن، هم طبيعت را مي‌آلايد و هم بهاي مواد اوليه را بالا مي‌برد.»

او مي‌افزايد: «فرآيند بازيافت يكي از مهمترين راهكارها بــراي جلوگيري از نيستي مواد تجديدناپذير به‌شمار مي‌رود و چون همراه با ويرانگري كمتر و پاك ماندن زمين است، پيامدهاي ناگوار زيستي را كاهش خواهد داد. نگراني استفاده از منابع محدود كره زمين نيز با چرخش ماده و انرژي – كم خواهد شد.»

*****

كارشناسان، جملگي بر اين نكته اصرار دارند و پاي مي‌فشارند كه از دور ريختن مواد داراي ارزش اقتصادي، خودداري كرده و آنها را در كيسه‌هاي جداگانه، جمع‌آوري كنيم، تا از حجم زباله و هزينه گردآوري، كاسته شود.

كارشناسان مي‌گويند، بازيافت كاغذ دور ريختني، آلومينيوم، ظرف‌هاي شيشه‌اي و پلاستيكي، اقتصادي‌تر است. شيشه‌هاي دارو و مواد شيميايي را نبايد درون مخزن‌هاي بازيافت شهري ريخت. بطري‌ها و شيشه‌هاي معمولي پس از مصرف محتويات آنها، بايد شسته شود.

كاغذهاي فاكس، كاهي، زرد، كاربن، گلاسه، براق و چسب‌دار از كاغذهاي غيربازيافتند؛ ولي ديگر كاغذها را بايد از آشغال‌ها جدا كرد و در كيسه نايلوني ريخت و به مخزن‌هاي زباله شهري منتقل كرد.

روش‌هاي پردازش پسماند، آموزش مديريت پسماند صنعتي و خانگي و داشتن الگوهاي مصرف پرهيزكارانه، پاسداشت روز زمين پاك است.

ع . درويشي

codex24x

page05