«سن مصرف دخانيات در كشور به 12 تا 13 سالگي رسيده است.» اين آخرين خبري است که درباره کاهش سن مصرف سيگار در ايران از سوي مديركل دفتر پيشگيري و امور اعتياد سازمان بهزيستي اعلام شده است.

اگرچه مسئولان ديگري درباره کاهش سن گرايش به سيگار، ارقام 10 و 15 سالگي را اعلام کرده‌اند، اما از آمارهاي موجود مي‌توان به اين نتيجه رسيد که کاهش سن مصرف سيگار در کشور وضع هشدار دهنده‌اي دارد.



آمار رو به افزايش

بر اساس آمار معاونت سلامت وزارت بهداشت، 15درصد جمعيت کشور سيگاري هستند که بيشترشان در رده سني 15 تا 45 سال قرار دارند. پژوهشي که چند سال پيش در مرکز تحقيقات کنترل دخانيات دانشگاه علوم پزشکي شهيد بهشتي انجام شد، نشان داد كه حدود 10درصد از دانش‌آموزان دبيرستاني کشور سيگار مي‌کشند. با وجود کاهش نسبي مصرف دخانيات در کشورهاي توسعه يافته و افت چشمگير مصرف سيگار در گروه سني نوجوانان اين کشورها در سال‌هاي گذشته، متأسفانه گرايش به مصرف سيگار در کشورهاي جهان سوم و از جمله ايران رو به افزايش است.

اين موضوع نشانگر آن است که کشورهاي جهان سوم، هدف جديد کارخانه‌هاي سيگارسازي هستند و اين کارخانه‌ها به جاي بازارهاي از دست رفته خود در غرب، بازارهاي جديدي را در ساير کشورها جستجو مي‌کنند.

بر اساس تحقيقي ميداني درباره سيگاري‌ها در ايران، مشخص شد که 82 درصد سيگاري‌ها، مصرف سيگار را در سن 14 سالگي و کمتر از آن شروع کرده‌اند و 88 درصد از سيگاري‌هاي ايران نخستين بار در دوران مدرسه به سيگار کشيدن روي آورده‌اند.

دکتر ميرمحمد کياني ـ روانپزشک ـ درباره سن مصرف سيگار در كشور، مي‌گويد: آمار مصرف‌كنندگان دخانيات در بين جوانان و نوجوانان ايراني هر سال رو به افزايش است، به طوري که حدود يک پنجم آنان سيگاري هستند.»

او مي‌افزايد: «اگر در درمان افراد سيگاري به مسائل زمينه‌اي مانند افسردگي، اضطراب، مشکلات روحي و عاطفي توجه نشود، حتي اگر فرد، موفق به ترک سيگار شود به احتمال زياد دوباره به سمت دخانيات گرايش پيدا مي‌کند.»

او معتقد است: «در خانواده‌هايي که يکي از والدين سيگاري هستند، احتمال گرايش کودکان به سيگار در مقايسه با خانواده‌هايي که چنين شرايطي ندارند، بيشتر است. هم‌چنين نبود تفريح و سرگرمي‌هاي مناسب، يکي از عوامل تأثيرگذار در گرايش نوجوانان به سمت سيگار است.»

آسيب‌شناسان مسائل اجتماعي بر اين باورند که تصور رسيدن به آرامش، تأئيدجويي (حالتي که نوجوان براي کسب تائيد همسالان خود وادار به کشيدن سيگار مي‌شود) و شکل‌گيري اين عقيده که سيگارکشيدن موجب رهايي از تنش است و انجام تکاليف را آسانتر مي‌کند، نگرش‌هايي هستند که ميل به سيگار کشيدن را در نوجوان برمي‌انگيزد. پس از ايجاد اين نگرش‌ها، نوجوان در همگرايي با گروه همسالان، وارد مرحله سيگار کشيدن مي‌شود که اين فرآيند در صورت سيگاري بودن يکي از اعضاي خانواده ـ به ويژه پدر ـ آسانتر و سريعتر اتفاق مي‌افتد.



تفريح يا اعتياد

دکتر افشار اميري، روانپزشک در گفت‌وگو با گزارشگر ما درباره دلايل گرايش افراد در دوره نوجواني به مصرف سيگار، مي‌گويد: «در علم روانپزشکي سه عامل در ايجاد هر اختلالي موثر است كه شامل عوامل زمينه‌اي (مستعدکننده)، شعله‌ورکننده و تداوم‌دهنده مي‌شود. هر کدام از اين عوامل نيز سه جنبه زيستي، رواني و اجتماعي دارند.»

او درباره اينکه آيا مي‌توان گرايش به مصرف سيگار را جزو اختلالات رواني به شمار آورد، مي‌گويد: «گرايش به سيگاركشيدن از انواع اختلالات وابستگي است که 60 تا 70درصد به دليل زمينه‌هاي ژنتيکي، 20 تا 30 درصد به دليل زمينه‌هاي رواني و 10 درصد به دليل شرايط اجتماعي در فرد به وجود مي‌آيد.»

دکتر اميري، درباره نشانه‌هاي اعتياد به سيگار و تفاوت آن با کشيدن سيگار به صورت تفريحي، مي‌گويد: «بسياري از نوجوانان وقتي در جمع همسالان قرار مي‌گيرند با توجيه مصرف تفريحي سيگار، اقدام به اين کار مي‌کنند و بسياري مواقع نيز نيت آنان همين است، اما بر اثر تکرار اين رفتار و کاهش فاصله زماني مصرف سيگار، وابستگي يا اعتياد در فرد به وجود مي‌آيد.»

اين روانپزشک، علايم اعتياد به سيگار را داراي سه ويژگي مي‌داند و مي‌گويد: تکرار مصرف، تداوم (حداقل به مدت يک سال، سيگار مصرف کند) و ديگر آن که با وجود مصرف ثابت، بدن نياز بيشتري حس کند؛ مهمترين علايم اعتياد به سيگار است.

دکتر اميري با بيان اينکه گرايش به مصرف سيگار در ايران همچون بسياري از کشورهاي جهان سوم، در حال افزايش است، مي‌افزايد: «آمار مصرف سيگار در کشورهاي توسعه‌يافته نظير آمريکا در چند سال اخير رو به کاهش گذاشته است و از دلايل مهم آن، افزايش ماليات و افزايش بهاي سيگار است.»

اين متخصص روانپزشكي درباره دلايل ديگر اين پديده، مي‌گويد: «فعاليت‌هاي فرهنگي گسترده براي مقابله با سيگار و کشف داروهاي جديد ترک سيگار، از مهمترين دلايلي هستند که موجب کاهش گرايش به مصرف سيگار در جوامع توسعه‌يافته مي‌شود.»



نقش والدين

آيا همه کساني که سيگار مي‌کشند، مستعد گرايش به مواد مخدر هستند؟ دکتر اميري در پاسخ به اين پرسش مي‌گويد: «لزوماً اين‌طور نيست، اما سيگار زمينه گرايش به مواد مخدر را در فرد تقويت مي‌کند.»

او درباره دلايل پايين‌بودن آمار گرايش افراد سيگاري براي ترک، مي‌گويد: «مهمترين دليل اين است که حساسيت نسبت به کشيدن سيگار در جامعه، رو به کاهش است. درنتيجه، بسياري از افراد مصرف آن را ناپسند نمي‌دانند. درواقع فشار بيروني براي ترک سيگار زياد نيست. از سوي ديگر اين افراد معتقدند که با اتکا به اراده خود، هر زمان که صلاح دانستند، مي‌توانند براي ترک سيگار اقدام کنند. در نتيجه براي اين موضوع از ديگران به ويژه مشاوران کمک نمي‌گيرند.»

اين روانپزشک مي‌افزايد: «متاسفانه برنامه‌هاي آموزشي براي پيشگيري از مصرف سيگار يا تشويق براي ترک آن در جامعه کمرنگ است که ناشي از قصور ارگان‌هاي متولي است، در حالي که اگر تصور کنيم هر فرد مبتلا به سرطان ريه به‌اندازه 200 بيمار، بر نظام بهداشتي و درماني کشور هزينه تحميل مي‌کند، آنگاه به اهميت فرهنگ‌سازي در اين‌باره پي خواهيم برد.»

او درباره تاثير افراد سيگاري خانواده بر گرايش نوجوانان به مصرف سيگار مي‌گويد: «حضور اين افراد در خانواده علاوه بر آنکه الگويي نامناسب براي ساير اعضا از جمله فرزندان است، بر سلامت خانواده نيز تأثير مي‌گذارد. به طوري که در اين باره اصطلاحي وجود دارد با عنوان «سيگاري منفعل» يعني کساني که سيگار نمي‌کشند، اما در معرض دود سيگار هستند.»

دکتر اميري در اين باره توضيح مي‌دهد: «تحقيقات نشان مي‌دهد در يک فضاي بسته، افراد غير سيگاري ـ بيشتر از کساني که سيگار مي‌کشند ـ از دود آن آسيب مي‌بينند. چون سيستم ايمني بدن افراد سيگاري با اين ماده دخاني سازگار است، اما ساير افراد، از نظر جسماني چنين آمادگي ندارند. بنابراين، اگر والدين درباره سلامت فرزندان خود حساس هستند، در نخستين گام بايد الگوي مناسبي براي آنان باشند.»



قوانين غيراجرايي

با گسترش روزافزون مصرف دخانيات در بين نوجوانان و جوانان، مسئولان در سال‌هاي گذشته تلاش کردند تا با تصويب لوايح و قوانين مدني، در مسير گسترش اعتياد و رفتار پرخطر مصرف سيگار، سدي از جنس قانون ايجاد کنند.

بر اين اساس، لايحه ممنوعيت فروش مواد دخاني به افراد زير 18 سال تصويب شد.

ممنوعيت تبليغ و تشويق مستقيم و غيرمستقيم و تحريک افراد به مصرف دخانيات، ممنوعيت کشيدن سيگار در اماکن مسقف، وسايل نقليه عمومي، محل کار و نصب تابلوي ممنوع بودن مصرف دخانيات در معرض ديد عموم توسط کارفرمايان از جمله مفاد «لايحه جامع کنترل دخانيات» است.

با وجود تصويب اين لايحه، آمارها همچنان نشانگر تمايل نوجوانان به مصرف دخانيات است. يکي از دلايل اصلي اين امر، نبود نظارت بر اجراي اين قانون است، براي نمونه همه مراکز فروش، آزادانه به نوجوانان و جواناني که تمايل به خريد سيگار و مصرف دخانيات دارند، اين کالاي مضر را مي‌فروشند.

به اعتقاد کارشناسان، هرچند در ايران قوانيني درباره ممنوعيت مصرف سيگار براي نوجوانان و جلوگيري از فروش دخانيات در دكه‌ها و كيوسك‌هاي روزنامه‌فروشي تصويب شده است، اما نبود نظارت کافي بر اجراي آن و مشخص نبودن وظيفه نهادها در زمينه‌هاي فرهنگي، آموزشي و پيشگيري، موجب شده است تا اين قانون در مرحله اجرا ناکام بماند و از حرف به عمل درنيايد.



همسالان

علي فرهادي، روان‌شناس و مشاور ترک اعتياد درباره نقش همسالان در گرايش نوجوانان به مصرف سيگار، مي‌گويد: «بسياري از خانواده‌هايي که در آنها، پدران سيگار مصرف نمي‌کنند، با اين تصور که فرزندشان به سمت اين رفتار اجتماعي خطرناک نمي‌روند، آنان را به حال خود وامي‌گذارند و هيچ‌گونه آموزش و تربيت فرهنگي و اجتماعي در اين‌باره به او نمي‌دهند، غافل از اين که محدود شدن نقش خانواده در عصر کنوني و گسترش روابط بيرون از خانه، موجب شده است تا تأثيرپذيري نوجوانان از دوستان و همسالانشان، بيش از گذشته باشد، به همين دليل حرف‌ها و رفتارهايي که شايد از سوي خانواده، بر نوجوان تأثير نمي‌گذارد، اگر از سوي دوستان مطرح شود، آنان را متحول مي‌کند.»

اين کارشناس مي‌افزايد: «نوجواني که در محيط خانواده نمي‌تواند با احساسات و عواطف اعضاي آن ارتباط برقرار کند و به دليل تنبيه‌هاي جسمي و تحقيرهاي کلامي از سوي والدين و يا ساير اختلاف‌هاي خانوادگي و يا حتي جدا شدن والدين از يکديگر، خود را تنها مي‌بيند و احساس مي‌کند پشتوانه روحي مناسبي ندارد، براساس اين تفکر اشتباه که سيگار مي‌تواند آرامش‌دهنده باشند، از آن به عنوان پشتوانه روحي استفاده مي‌کند و با خيال اين که مي‌تواند از شر بحران‌ها و افسردگي‌ها رهايي يابد به مصرف دخانيات رو مي‌آورد.»

او به والدين توصيه مي‌کند: «نخستين اقدام اساسي براي جلوگيري از مصرف دخانيات در بين نوجوانان، بر عهده والدين است تا با الگودهي مناسب و نظارت دقيق بر رفتار و گفتار و عملکرد فرزندان خود، قبل از بروز هر رفتار پرخطري، با آنان دوست و همراه شوند.»

فرهادي به نقش مسئولان اشاره مي‌کند و مي‌افزايد: «مسئولان بايد علاوه بر نظارت دقيق و مداوم بر اجراي لوايح مصوب با برنامه‌ريزي کارشناسي، اقدامات فرهنگي و امنيتي، زمينه مناسبي را براي جلوگيري از مصرف دخانيات در بين نوجوانان فراهم کنند.»

فريده عباسي

codex24x

page05